Qosja i dha Fazliut librin e Asdrenit me dedikim — 1988, vitin para dëshmories

Herë-herë, kujtesa nuk vjen me ceremoni. Vjen me një libër të dhuruar, me një fotografi të dërguar me postë, me disa rreshta të shkruara me dorë mbi faqen e parë të koleksionit.

Në nëntor 1988, Rexhep Qosja ia dha Fahri Fazliut librin e tij kushtuar poetit Asdreni. Mbi faqen e parë, dedikim dorëshkrim. Lidhja e dy burrave kishte filluar me një fotografi: Fahriu i kishte dërguar Qosjas një imazh të rrallë e të pabotuar deri atëherë — Asdreni me bashkëveprimtarë të kolonisë shqiptare të Bukureshtit. Qosja ishte mahnitur. Si përgjigje, i dha librin.

Vit pas këtij takimi, më 2 nëntor 1989, Fahri Fazliu ra dëshmor në Prishtinë, krahas shokut të tij të idealit Afrim Zhitia. Sot mban titullin Hero i Kosovës.

Tre emra, një zinxhir

Aleksandër Stavre Drenova — i njohur si Asdreni — lindi në Drenovë të Korçës më 11 prill 1872. Jetoi dhjetëvjeçarë të tëra në Bukuresht si anëtar aktiv i kolonisë shqiptare atje: mësoi, botoi, organizoi. Shkroi poezinë "Himni i Flamurit" — që bota e njeh sot si himnin kombëtar të Shqipërisë. Vdiq i varfër e i harruar më 11 dhjetor 1947, i moshuar 75 vjeç, në qytetin ku kishte kaluar gjysmën e jetës duke mbajtur gjuhën shqipe gjallë larg atdheut.

Rexhep Qosja, njëri nga kritikët letrarë më të rëndësishëm të shekullit të njëzetë shqiptar, e dinte çfarë kishte humbur bota me largimin e Asdrenit. E dinte gjithashtu se arkivi i Asdrenit — fotografitë, letrat, dorëshkrimet — shpesh ndodhej nëpër koleksione private, i pakatalogun dhe i pakatalogizueshëm. Kur Fahriu i dërgoi fotografinë e rrallë të Asdrenit në Bukuresht, Qosja e pa atë jo thjesht si dokument historik, por si dëshmi të jetës. Dhe si shenjë vlerësimi ia dha Fazliut librin e tij.

Fahri Fazliu ishte anëtar i lëvizjes për të drejtat e shqiptarëve të Kosovës në vitet 1980-të. Vitet ato ishin ato të Memorandumit serb, të grevave të minatorëve, të presionit rritës mbi Kosovën autonome. Njerëz si Fazliu dhe Zhitia jetonin në atmosferë rreziku. Libri i Asdrenit me dedikim dorëshkrim erdhi te Fazliu vitin para se ai të binte.

Çfarë zbulon ky moment

Nuk bëhet fjalë vetëm për dy njerëz që shkëmbyen libra dhe fotografi. Bëhet fjalë për zinxhirin e brendshëm të kulturës kombëtare shqiptare — ato lidhje që nuk shfaqen në tekstet zyrtare, por jetojnë nëpër dedikim, nëpër letër, nëpër porosi të vogla. Asdreni e mbajti gjuhën në Bukuresht. Qosja e mbajti Asdrenin gjallë si objekt studimi letrar. Fazliu e mbajti Qosjan — dhe me të, Asdrenin — te vetja deri në ditën e fundit.

Kjo trekëndësh nuk është simbolike. Është funksionale: kështu kalon kujtesa nga njëri brez te tjetri — jo nëpër institutete, por nëpër njerëz. Nëpër libra të dhuruar. Nëpër fotografi dërguar me postë.

Çfarë është në rrezik

Kur Rexhep Qosja ndërroi jetë kohë më parë, komentatorët folën për fundin e një epoke të kritikës letrare shqipe. Por epoka nuk përfundon vetëm me njeriu. Përfundon kur zhduken objektet e saj — dorëshkrimet, letrat, librat me dedikim, fotografitë origjinale.

Fotografia e Asdrenit në Bukuresht, ajo me të cilën nisi ky zinxhir, ku është sot? Në koleksionin e familjes Fazliu? Në arkivin e ndonjë institucioni? Apo gjendet midis objekteve të shumta që nuk i ka ndjekur askush pas vdekjes së mbajtësve të tyre? Kjo pyetje nuk pret vetëm kuriozitetin letrar — pret institucionin. ASHAK-un. Institutin Albanologjik. Arkivin Kombëtar të Kosovës.

Rexhep Qosja kishte dedikim për njerëzit që vlerësonte. Fahri Fazliu kishte dedikim për kauzën që besonte. Asdreni pati dedikim për gjuhën e atdheut edhe kur atdheu nuk e vante. Tre dedikime — dhe entre tyre, një libër që u kalua nga dora në dorë si fije e padukshme e kujtesës.

Burim: Lajmi, Wikipedia: Asdreni

— Redaksia ZHURMA