'Po shkruan Rexha...' — Vuthaj s'âsht vend, âsht kujtesë

Pak ditë pasi heshtja mbizotëroi mbi varrin e Rexhep Qosjes, zëri i tij vazhdon të lëvizë nën tokë. Kantautori Ilir Shaqiri e ndaloi muzikën për të zgjedhur fjalën — dhe me poezinë "Vuthaj" solli jo thjesht një elegji, por një akt kujtese kolektive që tejkalon ritet e zakonshme të lamtumirës.

Vuthaj është vendlindja e Rexhep Qosjes. Ai u lind aty, në atë trevë të Gjakovës, midis malesh dhe lumenjsh, dhe kjo gjeografi mbetet e pandashme nga formimi i tij si mendimtar. Qosja ishte njëkohësisht kritik letrar, albanolog, romancier, dramaturg, eseist dhe intelektual jokonformist — një figurë e vrarë vetëm nga mosha, jo nga sistemi që ia kish kërkuar shpesh kapitulin. Me veprën e tij kryesore — trilogjinë monumentale të historisë së letërsisë shqipe (Historia e letërsisë shqipe të romantizmit, 1984–1986), romanet "Vdekja më vjen prej syve të tillë" dhe "Cuca e maleve", si dhe me dhjetëra vëllime kritike e polemike — ai mbajti gjallë një traditë: atë ku vepra lexohet politikisht dhe politika përgjigjet letrarisht. Dy studiues nga Tirana kishin shkruar në dokumente arkivore të vitit 1970 se Qosja ishte "ndër njerëzit më me kulturë që kanë... ende fort i ri" — dhe kjo gjykim e vitit 1970 mbetet po aq i vlefshëm gjashtëdhjetë vjet më vonë.

Vargjet si topografi shpirtërore

Shaqiri nuk e zgjedh Prishtinën e akademisë, as Tiranën e ceremonive. E zgjedh Vuthajin — truallin ku lindi mendimi. Vargjet e "Vuthajit" ndërtojnë një arkitekturë simbolike të rrallë: "gurët flasin me gurra, / majëmalet me burra" nuk janë thjesht figuracione poetike — janë pohimi se mendimi shqiptar ka rrënjë, se ai ka burim gjeografik dhe shpirtëror, se nuk është produkt i akademive urbane por i maleve që flasin me njeri-tjetrin.

Kulmi semantik i poezisë vjen me vargun: "Po shkruan Rexha..., mbi lëkurën e dheut që dridhet!" — dhe kjo nuk është metaforë rehatie. Është pohim ontologjik: akti krijues i Qosjes nuk ka mbaruar. Ai shkruan përmes dheut, nëpërmjet atyre që ai formoi, nëpërmjet vargut të Shaqirit vetë. Vdekja biologjike ndahet nga vdekja kulturore — dhe poeti thotë se e dyta nuk ka ndodhur.

Po aq domethënëse është shifra e fshehur brenda poezisë: "tridhjetë e gjashtë germa dihasin nga dritëhedhja e situr me gjashtë sita" — alfabeti shqiptar i plotë si frymëmarrje kolektive. Qosja ishte ruajtës i gjuhës jo si konservator, por si luftëtar: bënte polemikë me cilindo që e sillte gjuhën shqipe si instrument nënshtrimi.

Çka zbulon momenti

Se memoria albanologjike kalon edhe nëpërmjet rrugëve të papritura. Jo vetëm nëpërmjet seancave solemne të akademisë apo dekreteve shtetërore — por nëpërmjet kantautorit që zgjedh gjeografinë si kujtesë. Nuk është rastësi që Shaqiri thekson "Aty saktësohet metrika e ecjeve tona" — sepse Vuthaj dhe figura e Qosjes janë pikë referimi strukturore për kulturën shqiptare, jo thjesht sentimentale.

Institucioni akademik reagoi me ceremoninë e tij — ASHAK ka organizuar takime përkujtimore, zyra e Qosjes pritet të shndërrohet në muze. Por poeti i kujton diçka që institucioni shpesh harron: se memoria nuk arshivohet vetëm, ajo këngohet.

Çka rrezikohet

Kur vdesin figurat si Qosja, pyetja nuk është nëse i kujtojmë — ato pyetje u shpliven me kuvende dhe manifeste. Pyetja e vërtetë është: kush e mban metodën e tyre gjallë? Kush vazhdon traditën e kritikës letrare që i bëhet fytyrë sistemit politik? Kush i lexon veprat, jo vetëm i citon emrat?

Shaqiri nuk i jep një përgjigje të lehtë kësaj pyetjeje. Por i kujton lexuesit se memoria ushqehet edhe me poezi, jo vetëm me muze. Edhe "Vuthaj" — si vend dhe si poezi — mbetet, siç shkruan autori vetë, "vatër që ngroh fatet për rrugëgjatët".

Burim: Telegrafi, Koha

— Redaksia ZHURMA