Zyrih: një bar në Oerlikon që ka mbijetuar 35 vjet

Bar Ilirian, në Oerlikon — lagja e vjetër industriale e Zyrihut — hapi më 3 tetor 1990. Pronari ishte Halil Jasharaj, një kosovar nga Llapi që kishte arritur në Zvicër si punëtor sezonal tre vjet më parë. Bashkë me vëllain e tij, Sokolin, ai bleu një lokal të vjetër me 12 karrige dhe hapi një bar ku shqiptarët mund të pinin kafenë pa qenë e nevojshme të flitnin gjermanisht.

Bar Ilirian mbijetoi grevat e refugjatëve të 90-ve. Mbijetoi fushatat ksenofobike të fillimvitit 2000. Mbijetoi krizën financiare të 2008-ës. Mbijetoi pandeminë. Mbijetoi ndërrimin e emrit të lagjes, kur Oerlikon u transformua nga lagje pune në lagje zyre.

Sot Bar Ilirian ende funksionon. Por për herë të parë në 35 vjet, pronari — Halili është 68 vjeç tani — po mendon ta shesë.

Problemi i gjeneratës së dytë

Problemi nuk është financiar. Bar Ilirian bën fitim, edhe pse jo shumë. Problemi është që djemtë dhe vajzat e Halilit — të lindur në Zyrih, flasin shqipen me aksent gjerman, e shohin Kosovën si vendin e pushimeve të verës — nuk e shohin barin si të ardhme.

“Djali im i madh është mjek, tjetri inxhinier softwareje, vajza arkitekte,” thotë Halili. “Janë burrat më të mirë që di në botë. Por nuk do të rrinë prapa banakut të një bari.”

Halili ka tre opsione. Ta shesë te një grup restorantesh zviceran që do ta shndërrojë në një bar me tema “Balkan chic”, pa shqiptarët që e mbushën për 35 vjet. Ta mbajë të mbyllur për disa vjet derisa ndonjë familjar i ri i ardhur të jetë i aftë ta marrë. Ose ta mbyllë përgjithmonë.

Diaspora e parë ndërton institucione. Diaspora e dytë i integron në shoqërinë e re. Diaspora e tretë, nëse nuk ka kujdes, i humbet.

Pse ka rëndësi

Bar Ilirian nuk është thjesht një bar. Është infrastruktura sociale e diasporës kosovare në Zyrih. Këtu janë folur shumë nga vendimet e familjes gjatë dekadave — të kthehesh në Kosovë ose jo, të martohesh me zviceran ose jo, të dërgosh fëmijët në shkollë shqipe ose të pranohesh se gjermanishtja do t'u dominojë. Këtu janë bërë takimet politike të fushatave elektorale të Kosovës — Vetëvendosja mbajti tubim këtu në 2014; LDK-ja organizoi votim nga diaspora këtu në 2019. Këtu janë mbajtur këshillime për mediat shqiptare të Zvicrës.

Kur Bar Ilirian të mbyllet, kjo infrastrukturë zhduket. Dhe diaspora kosovare në Zyrih — e cila ka 25 mijë anëtarë — do të duhet të rifillojë përsëri nga e para.

Nuk është një rast i veçantë. Në Zyrih, Mynhen, Hamburg, Stokholm, Nju Jork, Londër — lokale shqiptare që hapën në 80-ta dhe 90-ta janë duke u mbyllur me ritëm të ngjashëm. Gjenerata e parë po plaket. Gjenerata e dytë nuk i do. Gjenerata e tretë as nuk i njeh.

Ndoshta është e pashmangshme. Por po humbasim diçka që do të ishte e pamundur ta rikrijojmë — dhe askush nuk po e dokumenton.

— Redaksia ZHURMA