Rruga Egnatia — autostrada romake që kalon në mes të Shqipërisë

Rruga Egnatia — ndërtuar nga romakët rreth vitit 146 para Krishtit — ishte infrastruktura ushtarake dhe tregtare më e rëndësishme e Perandorisë Romake në lindje. Gjerësi rreth 6 metrash, e shtruar me pllaka guri poligonale dhe 746 milje romake e gjatë, ajo kalonte drejtpërdrejt nëpër trojet shqiptare, nga Durrësi deri në Ohër. Për mbi një mijë vjet, kjo rrugë ka qenë udha që ushtri, tregtarë, apostuj dhe perandorë kanë përdorur për të kaluar nga perëndimi në lindje — arteria themelore që lidhi këto troje me botën e madhe.

Pas pushtimit të Maqedonisë në vitin 146 para Krishtit, prokonsulli romak Gnaeus Egnatius urdhëroi ndërtimin e një rruge strategjike që do të lidhte portin e Durrësit në Adriatik me Selanikun në Egje dhe, përmes Thrakës, me Konstantinopojën. Rruga mori emrin e prokonsulit: Via Egnatia. Sipas Britannica-s, rruga funksionoi si «zgjatim i Via Appias përtej Adriatikut drejt Greqisë dhe Azisë së Vogël» — duke e bërë Durrësin pikën kyçe ku rruga e madhe italiane takoi rrugën e madhe ballkanike. E shtruar me pllaka të mëdha gurësh poligonale ose me shtresë të fortë rëre, gjerësia e saj arrinte mesatarisht 6 metra dhe gjatësia totale matej nga romakët me 746 milje romake, sipas romanhistory.org.

Rruga përmes Shqipërisë

Segmenti shqiptar i Egnatias ishte edhe segmenti më i gjatë dhe strategjikisht më i rëndësishëm i të gjithë aksit:

• Durrës (Dyrrachium antik) — porta perëndimore e rrugës, e lidhur me Brindisin italian me anije. Në shekujt III-IV pas Krishtit, qyteti ndërtoi Portën e Artë (Golden Gates) — hyrja monumentale me harkun qendror për karrocat dhe harqet anësore për këmbësorët, e dokumentuar nga Florian Nepravishta (Politekniku i Tiranës) dhe Fiona Nepravishta (University College London) në studimin e vitit 2022 botuar në MedWays Open Atlas.
• Shkumbini — lumi që rruga ndoqi si rrugë kalimi natyrore nëpër malësinë shqiptare, duke kaluar nëpër Elbasan, Librazhd dhe drejt Pogradecit.
• Klaudiana (sot Peqin) — stacion kryesor romak pushimi (mansio). Enciklopedia Botërore e Historisë ka dokumentuar afër Peqinit një segment 100-metërsh rruge me gjerësi 6 metra, ku shtresat romake, bizantine dhe osmane janë mbivendosur mbi njëra-tjetrën — dëshmi fizike e vazhdimësisë së rrugës për mbi 1,500 vjet.
• Lin dhe Selca — lokalitete buzë Ohrit ku Nepravishta & Nepravishta kanë identifikuar mbetjet e Bazilikës së Linit dhe varrezave antike të Selcës si pika arkeologjike të dokumentuara përgjatë trasesë.
• Lychnidos (sot Ohri) — qendër episkoplate bizantine dhe pikë kalimi drejt Maqedonisë.
• Manastir-Selanik — segmenti i mëtejshëm, ku Egnatia arrinte bregdetin e Egjeut.

Kush e kaloi Egnatian — dhe pse ka rëndësi

Egnatia nuk ishte vetëm rrugë marshimi — ishte skena ku u vendosën disa nga momentet kyçe të historisë antike:

• 49-48 p.K., Lufta civile Cezar-Pompeu: Ushtritë e Julios Cezarit dhe të Pompeut marshuan përgjatë Egnatias. Cezari kaloi Adriatikun drejt Durrësit; Pompeu u pozicionua në Thesali. Rruga ishte shtegëtimi i dy legioneve rivale në luftën për fatin e Romës.
• 42 p.K., Beteja e Filipit: Marku Antoni dhe Oktaviani marshuan nga Durrësi drejt Filipit nëpërmjet Egnatias për të përballuar Kasin dhe Brutusin. Sipas romanhistory.org, beteja vendosëse ku u formua e ardhmja e Perandorisë Romake u arrit drejtpërdrejt nëpërmjet kësaj rruge.
• ~49-52 pas K., Shën Pali: Apostulli Pal e përdori Egnatian gjatë udhëtimit të tij të dytë misionar — nga Filipi drejt Amfipolis, Apolonjës dhe Selanikut. Kjo është zanafilla e krishterimit të hershëm në trojet shqiptare-maqedonase, dokumenton romanhistory.org.
• 113 pas K., riparimi i Trajanit: Perandori Trajani urdhëroi rikonstruktim të plotë të Egnatias para fushatës kundër Partëve. Riparimi dokumentohet arkeologjikisht dhe me mbishkrime miliare.
• Shek. VI pas K., Justiniani I: Pas rënies relative të shek. V, perandori bizantin Justiniani I urdhëroi riparimin e rrugës — duke e mbajtur si arterie kyçe të Perandorisë Bizantine.
• Shek. XI-XV: Kryqëzatarët perëndimorë kalonin drejt Tokës së Shenjtë; ushtritë osmane pushtuan Ballkanin duke lëvizur nga Anadolli nëpërmjet Egnatias.

Egnatia dhe vazhdimësia shqiptare

Fakti që Egnatia kalonte drejtpërdrejt nëpër trojet shqiptare dëshmon diçka shumë konkrete: këto territore kanë qenë, për 2,200 vjet, tokë e banuar, e administruar, e populluar. Romakët ndërtuan Egnatian sepse aty kishte qytete, tregje dhe popullsi që duhej lidhur — jo sepse kalonin nëpër hapësirë të zbrazët. Dyrrachium-Durrësi ishte porti kryesor adriatik. Ohri ishte qendër episkoplate bizantine. Qytetet e ndërmjetme kishin popullsi ilire-shqiptare që vazhdoi të banonte atje përmes shekujsh.

Studimi i Nepravishta & Nepravishta (2022) e trajton Egnatian jo vetëm si rrugë ushtarake, por si «itinerar kulturor» — koncepti që Bashkimi Europian e ka miratuar zyrtarisht duke e shpallur Via Egnatia Itinerar të Trashëgimisë Kulturore Europiane. Kur historianët flasin për «autoktoninë shqiptare», Egnatia ofron dëshmi materiale: 746 milje romake rrugë, ndërtuar, riparuar dhe riaktivuar gjashtë herë brenda 1,500 vjetësh, duke kaluar nëpër po të njëjtat qytete, lumenj dhe lugina ku sot banon populli shqiptar.

Egnatia e mbuluar — jo e humbur, por e vazhduar

Sot, rruga antike është kryesisht e mbuluar nga zhvillimi modern. Por dëshmi fizike mbijetojnë: segmenti 100-metërsh afër Peqinit me gjerësi 6 metra, Porta e Artë e Durrësit (shek. III-IV), bazilika e Linit, varrezat e Selcës. Shtresat mbi njëra-tjetrën — romake, bizantine, osmane — që Enciklopedia Botërore e Historisë ka dokumentuar afër Peqinit, tregojnë se rruga nuk u braktis kurrë plotësisht: çdo perandori që erdhi e rikonstruktoi, sepse logjika gjeografike e saj ishte e pathyeshme.

Autostrada moderne Durrës-Elbasan-Pogradec-Manastir-Selanik (Korridori VIII) ndjek pothuajse të njëjtën trasé — dëshmi se logjika e Egnatias ishte aq e thellë sa 2,200 vjet më vonë ende na shërben si mënyra më efikase për të lidhur Adriatikun me Egjeun. Rruga Egnatia nuk ka vdekur; ajo thjesht ka ndryshuar sipërfaqen. Poshtë saj, dhe nga të dy anët, jeton i njëjti popull që e shikonte në shekullin II para Krishtit.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — Via Egnatia
• Roman History — Via Egnatia: infrastruktura, ngjarjet historike, Caesar, Pali, Trajani
• Florian Nepravishta & Fiona Nepravishta — «Via Egnatia. The ancient road and cultural itinerary in Albanian territory», MedWays Open Atlas, 2022
• World History Encyclopedia — Via Egnatia (segmenti i Peqinit, shtresat romake-bizantine-osmane)
• Wikipedia (en) — Via Egnatia (burim dytësor)

— Redaksia ZHURMA