Çamëria — atdheu i ndërprerë që koha nuk e ka mbyllur

Çamëria është toka e lashtë shqiptare në jug, midis detit Jon dhe maleve të Pindit. Aty banuan shqiptarët për shekuj — deri më 1944–1945, kur forcat nacionaliste greke të EDES-it, nën komandën e Napoleon Zervasit, kryen spastrimin etnik më të rëndë të shekullit XX në Ballkanin perëndimor. Sipas historianit Arben Llalla, 2,877 shqiptarë u masakruan, 5,800 shtëpi u dogjën dhe 68 xhami u shkatërruan. Vetëm 117 myslimanë çamë mbetën në Greqi pas luftës. Kjo plagë nuk është mbyllur.

Çamëria si rajon gjeografik shtrihet në pjesën jugperëndimore të Greqisë së sotme, në provincën e Epirit. Emri vjen nga lumi Çam (në greqisht Thyamis, sot Kalamas) — tipar themelor gjeografik i rajonit. Kufijtë tradicionalë: nga gjiri i Konispolit në veri deri te gjiri i Prevezës në jug; nga bregdeti Jon në perëndim deri te malet e Pindit në lindje. Qytetet historike: Paramithi, Filati, Margariti, Parga, Sulli.

Popullsia shqiptare historike

Çamët — tsamides në greqishten moderne — janë shqiptarë të jugut që kanë banuar këtë territor të paktën që nga shek. XIII. Dokumentet bizantine, venedikase dhe osmane dëshmojnë prani shqiptare të konsoliduar në Epir qysh nga periudha mesjetare. Familjet fisnike Shpata dhe Bua, në shek. XIV, zotëruan Artën dhe Angjelokastrën — qendra të rëndësishme historike të Çamërisë.

Gjatë sundimit të Ali Pashës së Janinës (1788–1822), Çamëria ishte pjesë integrale e pashallëkut. Në shek. XVII–XIX, rajoni kishte popullsi me shumicë shqiptare — myslimanë, ortodoksë, katolikë — me identitet të përbashkët gjuhësor dhe etnik. Qeveria greke nuk e njohu kurrë këtë identitet: i quante "myslimanë që flasin shqip", jo shqiptarë.

Ndarja e 1913 — Çamëria humbi atdheun politik

Në Konferencën e Ambasadorëve të Londrës, 1913, Çamëria iu dha Greqisë. Vendimi u mor pa konsultuar popullsinë shqiptare. Rreth 80 mijë çamë mbetën jashtë shtetit të ri shqiptar — të kthyer nën juridiksion grek, pa njohje identiteti. Ndëshkimi nisi herët: sipas Prof. Bernard Zotaj dhe Prof. Marenglen Kasmi (Dielli, 2024), gjatë viteve 1941–1943 shteti grek kishte internuar 5,000–5,500 burra çamë — pothuajse të gjithë meshkujt mbi 17 vjeç; 550 prej tyre vdiqën nën torturë. Ndërkohë, në shkurt 1943, u formua bataljoni Çamëria — njësi partizane antifashiste që luftoi 55 ditë kundër gjermanëve te Konispoli.

Gjatë viteve të luftës, bashkëpunimi i disa çamëve me pushtuesin — sidomos i liderëve kolaboracionistë Nuri Dino dhe Mazar Dino — u bë pretekst për ndëshkim kolektiv. Ky bashkëpunim ishte real, por i kufizuar; ndëshkimi që pasoi ishte i plotë dhe i pakufizuar.

Spastrimi etnik i 1944–1945

Plaga më e madhe erdhi me tërheqjen gjermane. Historiani Arben Llalla, bazuar në dokumentet e arkivave shqiptare dhe greke, ka dokumentuar kronologjinë e spastrimit me saktësi (Bota Sot, 2017; memorie.al):

• Më 27 qershor 1944, rreth 2,500 forca EDES hynë në Paramithi nën komandën e Napoleon Zervasit — i shoqëruar nga Metropoliti Doroteos i Paramithisë, i veshur me uniformë ushtarake të EDES-it. 165 çamë u vranë drejtpërdrejt në qytet; në fshatrat përreth (Gardiq, Dragoni, Amini, Karkunar), 600 punëtorë dhe fermerë dhe 150 gra e vajza u masakruan.
• Më 28 gusht 1944, masakra e Pargës: 49 burra dhe 8 gra u ekzekutuan.
• Më 13 mars 1945, Koloneli Zotos drejtoi masakrën e Filatit; numri i çamëve të vrarë në atë qytet gjatë periudhës 1944–1945 arriti 1,286 persona.
• Sipas Llallës, numri total i çamëve të masakruar: 2,877. Gjatë ikjes me këmbë drejt Shqipërisë, rreth 2,500 të tjerë vdiqën nga uria dhe sëmundjet.
• U shkatërruan 5,800 shtëpi dhe 68 xhami. Rreth 35,000 çamë u dëbuan. Pas luftës, vetëm 117 myslimanë çamë mbetën në Greqi.

Bashkëpunimi çam me pushtuesin ishte kontekst real — por jo arsye e mjaftueshme për spastrim etnik total. Ky konkluzion nuk vjen vetëm nga akademikët shqiptarë, por edhe nga burimet aliate. Koloneli Christopher Woodhouse, shef i Misionit Ushtarak Aleat në Greqi, e ka pranuar hapur: "Zervas i nxiti dhe i dëboi nga shtëpitë e tyre në 1944 për të lehtësuar operacionet kundër armikut" (Albanian Studies, me citim nga arkivat britanike). Pasuritë e çamëve — shtëpi, toka, gjësende — u konfiskuan nga shteti grek menjëherë pas dëbimit. Kurrë nuk ka pasur kompensim, as kthim.

Bashkësia çame në Shqipëri

Çamët e dëbuar u vendosën kryesisht në rrethet e Vlorës, Fierit, Sarandës, Korçës — ku janë edhe sot. Bashkësia çame ka mbajtur gjallë kujtesën e atdheut të humbur. Partia për Drejtësi, Integrim dhe Unitet (PDIU) ka kërkuar njohjen ndërkombëtare të spastrimit etnik si gjenocid. Greqia vazhdon ta kualifikojë ngjarjen si "pasojë e luftës civile". Parlamenti Europian dhe Kombet e Bashkuara nuk kanë marrë pozita zyrtare.

Pse Çamëria mbetet çështje e hapur

Sepse 80 vjet nuk mjaftojnë për të mbyllur një plagë të panjohur. Sepse 30 mijë çamë kanë lindur në atdhe që s'e kanë parë kurrë, me prindër që ishin fëmijë kur u dëbuan. Sepse pasuritë — të dokumentuara, të konfiskuara — janë ende atje, pa kompensim, pa kthim. Sepse identiteti çam mbahet gjallë — në kulturë, festë, gjuhë, këngë, kujtesë familjare — por ndëshkohet nga harresa zyrtare.

Kjo nuk është mitologji. Koloneli britanik Woodhouse e shkroi. Arkivat e konfirmojnë. Historianët e kanë numëruar: 2,877 të vrarë, 5,800 shtëpi të djegura, 117 të mbijetuar në vend. Çamëria është dëshmi e asaj që Europa preferon ta harrojë: spastrimi etnik është i mundur edhe në shekullin XX europian, me bekimin e heshtur të aleatëve, me njohje ndërkombëtare zero.

Çamët janë pjesë e kombit shqiptar që asnjë traktat nuk mund t'i heqë. Dhe për sa kohë mbetet kjo e vërtetë, detyra e redaksive shqiptare është të thonë emrin: Çamëri.

Burimet:

• Arben Llalla — "Shqiptarët e Çamërisë gjatë viteve 1941–1945", Bota Sot 2017
• memorie.al — Refleksione mbi masakrën e Paramithisë, 27 qershor 1944 (cit. Llalla)
• Prof. Bernard Zotaj & Prof. Marenglen Kasmi — "Çamëria gjatë Luftës së Dytë Botërore", Dielli 2024
• Albanian Studies — "Expulsion of Chams" (cit. kol. Christopher Woodhouse, arkivat britanike)
• Wikipedia (anglisht) — Cham Albanians

— Redaksia ZHURMA