Spaçi 1973: Katër të pushkatuar pa varr, prokuroria ende pa gërmim

TIRANË — Pas një porte hekuri të qelive të ish-burgut të Spaçit, ambasadori i Bashkimit Evropian, Silvo Gonzato, bëri një apel të qartë: vend kujtese, drejtësi, dëmshpërblim. Tre gjëra që, sipas tij, u detyrohen të mbijetuarve dhe familjeve të atyre që u vranë nën regjimin komunist. Por 53 vjet pas Revoltës së Spaçit, katër prej organizatorëve të saj — Pal Zefi, Skënder Daja, Dervish Bejko dhe Hajri Pashaj — mbeten pa varr, dhe prokuroria nuk ka dhënë ende lejen për të gërmuar.

Protesta nisi më 21 maj 1973 si kundërshtim ndaj punës së detyruar në minierë, por mori ngjyrim politik kur të burgosurit morën kontrollin e burgut, hodhën parrullat "Poshtë komunizmi!" dhe "Rroftë Shqipëria e lirë!", raporton reporter.al. Sipas boldnews.al, revolta u shtyp pas tri ditësh nga forcat policore të regjimit; katër organizatorët u pushkatuan, dhjetëra të tjerë u ridënuan me burg. Emrat e të pushkatuarve — Zefi 33 vjeç, Daja 23 vjeç, Bejko 27 vjeç, Pashaj 29 vjeç — përsëriten njësoj në të dyja burimet, por asnjë prej trupave të tyre nuk është gjetur ende.

Shpresa u ngjallën nga një hetim i Komisionit Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur (ICMP), i kryer në bashkëpunim me Autoritetin e Dosjeve (AIDSSH). Ekspertët e ICMP-së konstatuan indikacione për "mbetje njerëzore" në thellësi të tokës në zonën e Shpalit, pranë ish-burgut të Spaçit, aty ku dëshmitë dhe dokumentet arkivore sugjerojnë se u varrosën katër organizatorët pas pushkatimit, sipas të dyja burimeve të njëjta. Por leja për gërmim mungon.

Gentiana Sula, kryetare e AIDSSH-së, deklaroi në aktivitetin përkujtimor se Autoriteti ka dorëzuar në Prokurorinë e Rrethit raportin hetimor të ICMP-së, së bashku me pesë raporte të tjera për vendvarrime të dyshuara. "Po presim me padurim hapat e mëtejshëm: lejen për gërmim dhe procesin e identifikimit," tha ajo, siç raportojnë reporter.al dhe boldnews.al. Pesë vendvarmet e tjera të referuara janë: zona pranë ish-burgut të Spaçit, Varrezat e Rrmajit në Shkodër (ku dyshohen eshtrat e Jup Kazazit, Sait Kazazit, Gjon Shllakut, Dom Luigj Zojzit dhe të tjerëve të ekzekutuar në 1948–1953), si dhe vendvarrime të dyshuara në Mallkeq, Shënvasil dhe Shelegur në malin e Gramozit.

Enriketa Papa, pedagoge e historisë në Universitetin e Tiranës, i tha BIRN-it — cituar nga reporter.al — se procesi duhet të përfshijë hetim penal nga prokuroria, por shprehet skeptike për kapacitetin dhe vullnetin e institucionit. "Prokuroria e shtetit nuk ka eksperiencë, mund të ketë mungesë interesi për shkak të mbingarkesës së punës, dhe çështja e 'missing persons' mbetet në plan të dytë," tha ajo. Kjo skepticizëm ndaj institucioneve shqiptare reflektohet edhe në komemorimet publike. Besim Ndregjoni, kreu i shoqatës së të Burgosurve dhe të Përndjekurve Politikë, deklaroi në një aktivitet në Tiranë se "klasa politike shqiptare ka dështuar me ndërtimin e demokracisë" dhe se "opozita antikomuniste në '90 dhe 2026 është kthyer në fasadën e këtij shteti të korruptuar," raporton balkanweb.com.

Ndregjoni, i cituar po nga balkanweb.com, lidhi revoltën e Spaçit me një vijimësim simbolik: slogani "E duam Shqipërinë si gjithë Europa" u hodh për herë të parë aty, pastaj u përsërit nga studentët e dhjetorit '90. Telegrafi.com dhe botasot.info e zgjerojnë këtë kornizë, duke e quajtur revoltën "me përmasa botërore" dhe duke përmendur pjesëmarrjen e poetit Havzi Nela, që e memorizoi në vargje. Por këto dy burime hyjnë në regjistër më të nxehtë nacionalist — "shqiponja të lirisë", "xhelatët kishin armë deri në dhëmbë" — që Zhurma i trajton me rezervë. Çfarë mbetet e verifikueshme është se flamuri kombëtar pa yllin komunist u ngrit për tri ditë, dhe se katër njerëz u pushkatuan për këtë.

Gonzato, duke folur pas asaj porte hekuri, e tha qartë: dëmshpërblimi është "mënyrë konkrete për të njohur vuajtjen e shkaktuar dhe për të rikthyer dinjitetin." Por dëmshpërblimi kërkon identifikim, identifikimi kërkon gërmim, gërmimi kërkon leje prokurorie. Dhe leja mungon. Autoritetet shqiptare vlerësojnë se rreth 6,000 persona vdiqën nga torturat, ekzekutimet jashtëgjyqësore ose u qëlluan teksa përpiqeshin të kalonin kufirin midis 1944 dhe 1991, sipas të dyja burimeve kryesore. Mbi tre dekada pas rënies së regjimit, aksioni serioz për këta të zhdukur nuk ka nisur — për shkak, siç thuhet në të njëjtat burime, të mungesës së vullnetit politik, përplasjes mes institucioneve për përgjegjësitë dhe boshllëqeve ligjore.

Burimet:

• reporter.al — detajet e revoltës, hetimi i ICMP-së, citimi i Enriketa Papës, deklarata e Gentiana Sulës
• boldnews.al — përmbajtja e aktivitetit përkujtimor, vendvarmet e dyshuara, apeli i Silvo Gonzatos
• balkanweb.com — deklaratat e Besim Ndregjonit në Tiranë, lidhja me studentët e '90-s
• telegrafi.com — konteksti simbolik, pjesëmarrja e Havzi Nelës, slogani "E duam Shqipërinë si Europa"
• botasot.info — korniza kombëtare e revoltës, krahasimi me Kosovën

— Redaksia ZHURMA