Ferid Murad: nobelisti me rrënjë shqiptare

Mbi një furrë buke në qytezën industriale të Whiting-ut, në Indianë, lindi më 14 shtator 1936 një fëmijë që një ditë do të ngjitej në podiumin e Stokholmit. Emri i tij ishte Ferid Murad. Bota e njohu si pionierin amerikan të farmakologjisë që zbuloi se oksidi nitrik — një gaz pa ngjyrë e pa erë — është një nga sinjalet më të holla që rregullojnë zemrën e njeriut. Por udha drejt atij çmimi nisi shumë më herët dhe shumë më larg: nisi tek një bari shqiptar që iku nga Llakavica e Gostivarit dhe e gjeti veten, pa një gjuhë e pa një emër të vetin, përballë oficerit të Ellis Island-it.

Babai: nga Llakavica te Ellis Island

I ati i Feridit lindi rreth vitit 1892 dhe quhej Jabir Murat Ejupi, shqiptar nga krahina e Gostivarit, në atë që sot është Maqedonia e Veriut — një nga ato troje ku shqiptarët kanë jetuar prej shekujsh si popull autokton. Ishte më i madhi i katër fëmijëve, jetim nga e ëma në moshë trembëdhjetëvjeçare, rritur mes bagëtisë e maleve. Adoleshent, iku nga shtëpia për të shitur ëmbëlsira nëpër vendet ballkanike; pa pasur as një vit shkollë, mësoi të fliste shtatë gjuhë — dëshmi e atij mprehtësie praktike që Konica e quante "zgjuarsi e racës sonë malësore", e pacenuar nga librat por jo nga jeta.

Në gusht të vitit 1913 — pikërisht në vitin kur shteti shqiptar sapo kishte lindur në Vlorë dhe Fuqitë e Mëdha po e copëtonin trojin etnik me vizore — Jabir Murat Ejupi zbarkoi në Nju Jork. Oficeri i emigracionit nuk e mori mundimin ta shqiptonte emrin: e pyeti si quhej, dhe pastaj, me një vulë të vetme, e shpalli "John Murad". Kështu një djalë shqiptar u bë, mbi letër, amerikan. Kjo skenë — emri i origjinës i tretur në një zyrë doganore — është historia në miniaturë e mijëra burrave të kurbetit shqiptar drejt Perëndimit.

Furra, restoranti, shkolla

John Murad u vendos në Whiting të Indianës, u martua me një amerikane, Henrietta Bowman, dhe hapi një restorant. Aty u rrit Feridi me dy vëllezërit. "Kur arrinim të qëndronim mbi një stol për të prekur lavamanin, lanim enët; më vonë, kur shihnim mbi banak, shërbenim tavolinat dhe mbanim arkën", kujtonte më vonë nobelisti. Ishte një fëmijëri pune, jo privilegji — etika e mundit të një emigranti që, megjithëse vetë analfabet, e dinte se shpëtimi i bijve ishte në dije.

Ferid Murad u diplomua nga shkolla e mesme e Whiting-ut në vitin 1954, kreu studimet për kimi në DePauw University të Indianës, dhe pastaj hyri në programin e ri eksperimental MD–PhD të Case Western Reserve University në Cleveland — një rrugë e rrallë që bashkonte mjekësinë klinike me kërkimin shkencor. Pikërisht ai bashkim do ta përcaktonte karrierën e tij: jo thjesht një mjek, jo thjesht një laborator, por një mendje që kërkonte se si funksiononte trupi në nivelin më të imët.

Molekula që zgjeron jetën

Mistrin që e bëri të pavdekshëm Murad e zbërtheu në mes të viteve '70. Mjekët prej një shekulli e jepnin nitroglicerinën për dhimbjet e gjoksit, por askush nuk e dinte pse vepronte. Më 1976–1977, duke punuar mbi enzimat e qelizave, Murad tregoi se nitroglicerina dhe ilaçe të ngjashme të zemrës veprojnë sepse çlirojnë oksid nitrik — dhe se ky gaz i thjeshtë u jep urdhër muskujve të enëve të gjakut të çlodhen, duke i zgjeruar ato dhe duke ulur presionin. Ishte një ide befasuese: që një gaz, jo një hormon klasik, të ishte një lajmëtar kimik brenda trupit.

Më 1998, Akademia Mbretërore Suedeze i dha Çmimin Nobel në Fiziologji ose Mjekësi, të ndarë me Robert F. Furchgott dhe Louis J. Ignarro, "për zbulimet e tyre mbi oksidin nitrik si molekulë sinjalizuese në sistemin kardiovaskular". Vepra e tre studiuesve hapi një kapitull të ri të mjekësisë: trajtimet për hipertensionin, sëmundjet e zemrës dhe — siç do ta kujtojë gjithë bota — ilaçet që mbështeten te zgjerimi i enëve të gjakut. Murad e dha jetën akademike në University of Virginia, në Stanford dhe në Northwestern, duke formuar breza shkencëtarësh.

Krenaria pa naivitet

Ç'kemi ne shqiptarët me Ferid Muradin? Ai lindi në Amerikë, foli anglisht, bëri shkencë amerikane. Të thuash thjesht "nobelisti shqiptar" do të ishte ajo krenari boshe që Konica e urrente. E vërteta është më e ndërlikuar dhe më e bukur: Murad ishte fryt i një populli që, kur shtëpia s'i jepte dot bukë, e mori talentin nëpër botë. Vetë ai nuk e mohoi kurrë rrënjën; mbajti lidhje të forta me trojet shqiptare, me vizita, ligjërata e tituj nderi, dhe në Shkup sot mbajnë emrin e tij një spital dhe një bulevard. Ai ishte, me fjalët e veta, "djali i një emigranti nga Ballkani".

Ndaj e vendosim Feridin krahas figurave të tjera që e portretizojnë kombin — jo për ta rrëmbyer si trofe, por për të kujtuar se gjeniu shqiptar shpesh ka lulëzuar larg atdheut, te një murgeshë në Kalkutë apo një aktor në skenat e Vjenës. Ferid Murad vdiq më 4 shtator 2023 në Menlo Park të Kalifornisë, në moshën 86-vjeçare. La pas një trashëgimi shkencore që zgjeron, fjalë për fjalë, enët e jetës — dhe një histori familjare që nis te një bari pa shkollë në malet e Gostivarit. Më shqiptare se kaq, s'ka.

Burimet:

• "Ferid Murad – Biographical", NobelPrize.org, Çmimi Nobel në Fiziologji ose Mjekësi 1998.
• "Ferid Murad | Biography, Nobel Prize, & Facts", Encyclopædia Britannica.
• "The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1998 – Press Release", NobelPrize.org.
• "Obituary: Ferid Murad, Albanian-American Nobel laureate", Tirana Times, 2023.
• "Remembering Nobel Laureate Ferid Murad", Albanian Institute, New York.

— Redaksia ZHURMA