Çiftelia: Dy tela, një zë që shtrihet nga Shqipëria në Ballkan

PRISHTINË — Në dasmat shqiptare, në koncertet e muzikës popullore, në rrëfimet e këngëve epike që mbartin gojëdhënat e një komuniteti, një instrument me dy tela dhe qafë të gjatë merr zë. Çiftelia — e njohur edhe si çiftetelli saz — nuk është thjesht një vegël muzikore. Sipas organology.net, ajo klasifikohet si një laute me qafë të gjatë, një kordofon me dy tela që vibrojnë në unison ose oktavë, duke prodhuar një tingull që përshkruhet si "rezonues dhe melankolik".

Prejardhja e çiftelisë është e lidhur ngushtë me Ballkanin, veçanërisht me territoret shqiptarefolese. Wikipedia në anglisht e vendos atë në Shqipëri, Mal të Zi, Maqedoninë e Veriut, Kosovë, Greqi, Bullgari dhe Turqi — një hartë që pasqqyron qendrën kulturore të instrumentit, por edhe lëvizjet historike të popullsisë. Organology.net vëren se përqendrimi gjeografik më i fortë është në Shqipëri, Kosovë dhe zonat përreth, "duke pasqyruar trashëgiminë kulturore të përbashkët të këtyre komuniteteve".

Konstruksioni i çiftelisë ndjek një model të përcaktuar: trupi prej druri — shpahari, arrë, mani — mbuluar me një pllakë zanore nga bredh ose dru tjetër i butë. Qafa e gjatë dhe e hollë mban frete që nuk ndjekin shkallën kromatike të zakonshme, por një shkallë diatonike me shtatë nota për oktavë, siç shënon Wikipedia. Disa çifteli përdorin makam Hüseyni, një dëshmi e ndikimit mikrotonal të muzikës osmane në instrumentin ballkanik. Të dy tela, tradicionalisht prej zorrësh, sot më shpesh prej metali, akordohen në B3 dhe E4 — të njëjta me dy telat e sipërme të kitarës klasike. Tela e ulët luan si bourdon, ndërsa melodja zhvillohet në telën e sipërme.

Etimologjia e emrit flet qartë: nga turqishtja çift ('dyfishtë') dhe tel ('tela'), me prapashtesën -li ('me'), çifteli do të thotë 'me tela të dyfishta'. Wikipedia në anglisht thekson se ky emërtim "vjen nga numri i telave të përdorura" — një karakteristikë që e ndan nga instrumentet e afërta si bağlama, cura ose tambura ballkanike, me të cilat ndan rrënjë, por jo identitet.

Në kontekstin më të gjerë të muzikës shqiptare, çiftelia zë një vend të veçantë. Wikipedia për "Music of Albania" e vendos muzikën popullore shqiptare në një spektër që shtrihet nga monofonia epike e Gegëve në veri deri te polifonia iso e Labëve dhe Toskëve në jug. Çiftelia, megjithatë, nuk i përket asnjërës ekstrem: ajo është instrument gjithëpërfshirës, i pranishëm në dasma dhe koncerte, në këngë epike dhe balada. Wikipedia shënon se ajo "përdoret gjithashtu për të shoqëruar epikat dhe baladat shqiptare" — një funksion që e vendos në vijën e parë të transmetimit gojor.

Shekujt XVIII dhe XIX, sipas organology.net, shënuan një konsolidim të rëndësishëm të rolit të çiftelisë, përputhshëm me periudhat e ringjalljes kulturore dhe formimit të identitetit kombëtar. Në këtë kuptim, instrumenti nuk është vetëm artefakt akustik, por edhe dëshmi e një epoke kur muzika popullore u bë mjet organizimi kulturor. Ndryshe nga lahuta e veriut, e lidhur ngushtë me Këngët e Kreshnikëve dhe me një repertuar më të kufizuar gjeografikisht, çiftelia ka një prani më të gjerë — nga Shkodra deri në Shkup, nga Tepelena deri në Prishtinë.

Sot, çiftelia ndeshet me të njëjtat presione që prekin muzikën popullore kudo: zhvendosja demografike, urbanizimi, dhe konkurrenca e produksioneve komerciale. Megjithatë, ajo mbetet e pranishme në skenën e muzikës popullore shqiptare, në performancat e artistëve si Nikollë Nikprelaj — të cituar nga Wikipedia si shembull i përdorimit të çiftelisë në stile muzikore bashkëkohore. Nga druri i zgjedhur me kujdes deri te motivet dekorative që tërheqin prej natyrës, mitologjisë ose simboleve fetare, çdo çifteli mbart shenjat e zejtarit dhe të komunitetit që e krijoi.

Dy tela. Një qafë e gjatë. Një zë që, sipas organology.net, prodhon "një teksturë sonore unike" — jo thjesht për shkak të numrit të kufizuar të telave, por për shkak të mënyrës se si këto tela ndërveprojnë me trupin prej druri, me gishtat e luajtësit, me dhomën ku bie tingulli. Në këtë ndërveprim, çiftelia vazhdon të jetë më shumë se vegël: është mbajtëse e një mënyre të të dëgjuarit dhe të të rrëfyerit që i paraprin shtetit modern.

Burimet:

• Wikipedia (Music of Albania) — struktura rajonale e muzikës popullore shqiptare, prania e çiftelisë në repertuarin epik dhe baladik
• Organology.net — klasifikimi, konstruksioni, variacionet rajonale dhe konteksti historik i çiftelisë
• Wikipedia (Çifteli) — etimologjia, akordimi diatonik, përdorimi në performancat e Nikollë Nikprelajt, dhe shpërndarja gjeografike

— Redaksia ZHURMA