Kanuni i Lekë Dukagjinit: Kod gojor që i mbijetoi shekujve pa gjykatë

PRISHTINË — Në një kod pa gjykatë, pa burgje, pa polici — vetëm me pleq, me gurë betimi dhe me fjalën që duhej mbajtur — shqiptarët e veriut rregulluan jetën për shekuj me radhë. Kanuni i Lekë Dukagjinit nuk është ligj i shkruar nga një dore e vetme, por një univers juridik gojor që, sipas të dhënave të Wikipedia në shqip, përmban 12 libra, 50 krerë, 500 nene dhe 4894 paragrafë, të mbledhur dhe kodifikuar për herë të parë në vitin 1933 në Shkodër nga Shtjefën Gjeçovi, i vrarë në 1929.

Etimologjia vetë flet për shtresime të thella. Wikipedia në anglisht e shënjon se fjala "kanun" vjen nga greqishtja "κανών" (rregull, kufi), kaloi në arabisht e mandej në turqisht e shqip; kurse fjala "kuvend", siç e sqaron Shaban Sinani në Telegraf, rrjedh nga rrënja neolatine "convente" — marrëveshje. "Canon et convente", kanun e kuvend: ky është thelbi i së drejtës zakonore shqiptare, një sistem ku norma nuk vlejnë pa mbledhjen e bashkësisë.

Ky kod nuk ishte i vetëm. Në viset mbi lumin Drin sundonte Kanuni i Lekë Dukagjinit; në pjesën tjetër të Shqipërisë veriore, Kanuni i Skënderbeut; në Labëri, "shartet e Idriz Sulit"; në Bregun e Himarës, "venomet"; në Dibër, Kurbin, Bendë e Tamadhë, "zakon" — fjalë sllave, siç e regjistron Wikipedia në anglisht sipas studimeve të Çabejt, Camajt dhe Schmidt-Neke. Në Toskëri njihej si "Kanuni i Adetit". Varianti më i vjetër i emërtimit, "doke", do të thotë thjesht "zakon".

Sistemi i Kanunit të Lekë Dukagjinit është ndërtuar rreth dy shtyllash: besa (nderi personal, fides latine) dhe nderi (nderi i familjes, honor). Këto dy koncepte, siç i përshkruan Wikipedia në shqip, janë "gur themeli i sjelljes personale dhe shoqërore". Libri i parë i kushtohet kishës; i dyti, familjes; i treti, martesës, duke përfshirë normat e ndalimit midis kategorive në lidhje gjaku; i katërti, shtëpisë, gjajve dhe pronës; i pesti, çështjeve që sot do të quheshin e drejta e punës; i gjashti, huave; i shtati, fjalës së gojës — premtimeve dhe betimeve; i teti, shtyllës qendrore që e mban tërë kodin; i nënti, dëmeve; i dhjeti, gjakmarrjes.

Betimet e Kanunit nuk thërrasin zota me emër. "Për qiell e dhe", "për kët' gur", "për kët' peshë", "për kët' bukë" — këto formula, siç i citon Sinani në Telegraf, janë të njëjta me betimet e grekëve të vjetër: për Uranin (qiellin), për Demetrën (tokën). Është një dëshmi, sipas tij, e "lashtësisë së qytetërimit" shqiptar dhe e një besimi mitologjik që ka kapërcyer shekuj. Vetëm një popull "i ngulitur prej kohësh" mund të krijojë një kod kaq të strukturuar të vetëdisiplinës dhe autopërgjegjësisë.

Wikipedia në anglisht e shton një dimension krahasues: studiuesi japonez Kazuhiko Yamamoto ka vënë në paralel konceptet etike të Kanunit të Malësisë me ato të Iliadës dhe Odisesë — "besa", "nder", "gjak", "hakmarrje", "ushqim", "mik" — duke konkluduar se strukturat shoqërore pa shtet të Epokës Homeriake dhe të shoqërisë fshatare shqiptare ndajnë të njëjtin kod moral. Antropologia britanike Edith Durham ka sugjeruar datime të hershme për origjinën e Kanunit.

Por Kanuni nuk ishte sistem statik. Wikipedia në shqip e shënjon se "ligjet evoluan me kalimin e kohës si një mënyrë për të vendosur rregull në këto troje". Në shekullin e XIX, administrata osmane botoi për herë të parë një kodifikim në turqisht, në përpjekje për të ndaluar gjakmarrjen. Klerikët katolikë që shërbenin në viset shqiptare gjatë kalimit shekullor XIX-XX i mblodhën normat në revistat Albania dhe Hylli i Dritës. Kodifikimi i plotë i Gjeçovit erdhi më 1933, postum, kryesisht nga Mirdita dhe rrethinat.

Gjatë regjimit komunist, shteti shqiptar e ndaloi me ligj praktikën zakonore. Por, siç raporton Wikipedia në anglisht, ajo u kthye pas viteve 1990, sidomos në çështje pronësie në Shqipëri dhe në zonat ku shteti u dobësua. Gjakmarrja, e trajtuar në librin e dhjetë të Kanunit, vazhdon të ndiqet ende në shumë vise shqiptare — një fakt që Wikipedia në shqip e regjistron pa embellishment.

Kanuni i Lekë Dukagjinit nuk i përkiste vetëm një besimi: ai "zbatohej njëlloj për të gjithë malësorët, pavarësisht nga besimi fetar", siç shënon Wikipedia në shqip. Ky është një element që e dallon nga shumë sisteme të drejtës zakonore në Ballkan — një kod sekular me efektivitet ndërfetar, i rrënjosur, sipas burimeve, në një "kod pagan më të hershëm të përbashkët për të gjitha fiset shqiptare".

Sot, Kanuni jeton si monument kulturor dhe si dëshmi historike, por edhe si praktikë që nuk është zhdukur krejt. Në mungesë të shtetit ligjor, ose në kundërshtim me të, zëri i pleqve dhe i kuvendeve vazhdon të dëgjohet në disa zona malore. Çfarë mbetet është një pyetje që burimet nuk e zgjidhin me siguri — por që Trashëgimia e Zhurmës e vëzhgon pa romantizëm.

Burimet:

• Telegrafi — Shaban Sinani: "Kanuni, 'një botë e mbyllur'" — etimologjia e "kanun" dhe "kuvend", paralelet me betimet greke të lashta, vlerësimi i lashtësisë së qytetërimit shqiptar
• Wikipedia (anglisht) — Kanun of Lekë Dukagjini — etimologjia, shtresimi historik, krahasimi me Iliadën/Odisesën, efektiviteti ndërfetar, kthimi pas viteve 1990
• Wikipedia (shqip) — Kanuni i Lekë Dukagjinit — struktura 12-librore, kodifikimi i Gjeçovit 1933, variantet rajonale, zbatimi pa dallim fetar, evolucioni historik

— Redaksia ZHURMA