Adrian Paci: Nga diktatura në Bienale, arti si dëshmi e migrimit

TIRANË — Në vitin 1997, ndërsa Shqipëria shkëlqente nga kryengritja e armatosur, Adrian Paci filmoi vajzën e tij duke u treguar përralla kukullave. Kjo regjistrim familjar, thjeshtë në sipërfaqe, do të bëhej Albanian Stories — vepra që shënon kthesën e artistit nga piktura drejt videos, dhe nga Tiranë drejt Milanos.

Paci, i lindur në Shkodër në 1969, kishte mbaruar Akademinë e Arteve në Tiranë në fillim të viteve '90, nën regjimin komunist që i detyronte artistët të ndiqnin një realizëm në shërbim të propagandës, sipas përshkrimit të Finestre sull'Arte. Kjo izolim nga avangardat evropiane e kufizoi formimin e tij të hershëm, por nuk e shuajti urgjencën komunikuese që do ta karakterizonte veprën e mëvonshme.

Mërgimi në Itali në 1997 — i motivuar nga dhuna politike, siç e regjistron Monokrom — nuk ishte thjeshtë ndryshim adrese. Përfaqësuesi i galerisë kaufmann repetto e liston një katalog të gjerë punësh që trajtojnë "ndarjen gjeografike, nostalgjinë dhe kujtesën", ndërsa Monokrom thekson se pozicioni i mërgimtarit mban "vend qendror" në veprën e tij. Kjo nuk është estetikë e shkëputur: Paci përdor anëtarët e familjes së tij si figura, kthen ekzistencën e përditshme në performancë, dhe lëviz mes pikturës, skulpturës, videos dhe instalacionit pa hierarki mediumesh.

Karriera e tij ndërkombëtare u kristalizua shpejt. Sipas Monokrom, Paci ishte ndër artistët e parë shqiptarë që përfaqësoi vendin në Bienalen e Venecias në 1999 — fakt që agjencia shtetërore shqiptare ATA e përsërit në një listë të artistëve shqiptarë me famë botërore. Në 2004 ai ishte artist rezident në Apexart në New York; vitin tjetër ekspozita e tij e parë e madhe personale hapte në MoMA PS1, paralelisht me një tjetër në Moderna Museet të Stokholmit. Në 2009, veprat e tij u shfaqën në ekspozitën grupore "Storytellers" në Muzeun Folkwang të Essenit.

Çfarë e veçon Pacin nga dinamika e zakonshme "artisti i Ballkanit që bën karrierë në Perëndim" është qëndrimi i tij ndaj mediumit. Finestre sull'Arte e shpreh qartë: "teknikë në shërbim të ideës, dhe zgjedhja për njërin ose tjetrin është gjithmonë funksion i mesazhit që duhet përcjellë." Zbulimi i videos në Milano nuk e zëvendësoi pikturën — e rinovoi atë. Kjo është dallim thelbësor nga narrativa e zakonshme e "shpëtimit" të artistit lindor nga Perëndimi; Paci e lexon traditën e tij përmes shtesës, jo përmes mohimit.

Prej 2003, Paci ka qenë lektor i arteve pamore në Accademia Carrara të Bergamos dhe në Università IUAV të Venecias. Në Shkodër, ka themeluar ART HOUSE — një lloj kthimi fizik që kontraston me temën e largimit në veprën e tij. Ekspozitat e fundit, të dokumentuara nga kaufmann repetto, përfshijnë instalacionin The Bell tolls upon the waves (2026) në Gibellina, No man is an island (2025) në Romë, dhe Il vostro cielo fu mare, il vostro mare fu cielo (2024) në MUDEC të Milanos — tituj që vazhdojnë dialektikën e hapësirës, trupit dhe kujtesës.

ATA e liston Pacin krahas Onufrit, Kolë Idromenos, Ibrahim Kodrës — një gjenealogji që shtron pyetje pa i dhënë përgjigje. Nëse Onufri ikonografik dhe Idromeno i Rilindjes përfaqësojnë kohëra kur arti shqiptar ishte i lidhur me vendin fizikisht, Paci përfaqëson rastin kur lidhja bëhet problematike, e ndërmjetësuar, e kushtëzuar nga zhvendosja. Nuk është më arti që zbukuron katedrale ose qëndron në muze kombëtar, por arti që lëviz mes gjuhësh, mes shtetesh, mes mediumesh.

Kjo është edhe kufiza e tij: vepra e Pacit, për të gjithë sofistikimin formal, rrezikon të lexohet si dëshmi ekskluzivisht personale e një përvoje kolektive — mërgimi shqiptar i viteve '90 — pa gjithmonë ecur përtej kësaj leximi. Nëse Albanian Stories e 1997-s ishte disruptiv në kontekstin e saj, rikthimi vazhdim i temave të njëjta në dekadat e mëvonshme ngre pyetjen nëse artisti ka zgjeruar mjaftueshëm horizontin kritik, apo ka kristalizuar një formulë të qëndrueshme tregtare.

Burimet:

• Finestre sull'Arte — formimi në Tiranë, zbulimi i videos, marrëdhënia mes mediumit dhe mesazhit
• ATA — përfaqësimi në Bienalen e Venecias 1999, vendi në listën e artistëve shqiptarë me famë botërore
• kaufmann repetto — katalogu i veprave 2019–2026, ekspozitat e fundit
• Monokrom — biografia, mërgimi 1997, pozicioni i mërgimtarit, karriera ndërkombëtare, ART HOUSE

— Redaksia ZHURMA