Bamir Topi: shkencëtari që u bë president dhe kundërpeshë e partisë së vet

Në verën e vitit 2007 Kuvendi i Shqipërisë nuk arrinte dot të zgjidhte një president: tri raundet e para dështuan, opozita bojkotonte, dhe vendi rrezikonte një krizë kushtetuese në prag të ftesës për në NATO. Në raundin e katërt emri që doli fitues nuk ishte i një veterani të betejave partiake, por i një profesori — një veteriner dhe biolog molekular që kishte kaluar tridhjetë vjet mes laboratorit dhe katedrës. Bamir Topi u bë kështu presidenti i tretë radhazi që vinte nga bota e shkencës, jo e aparatit; dhe pikërisht nën mandatin e tij, më 1 prill 2009, Shqipëria kaloi më në fund pragun euroatlantik për të cilin brezi i tij kishte punuar tërë jetën.

Nga mjekësia veterinare te biologjia molekulare

Bamir Topi lindi më 24 prill 1957 në Tiranë. Rrugën ia përcaktoi shkenca e natyrës: u diplomua për mjekësi veterinare në Universitetin Bujqësor të Tiranës dhe hyri që në vitin 1984 si studiues në Institutin e Kërkimeve Shkencore Veterinare. Në fund të viteve '80 ndoqi studime pasuniversitare në Itali (1987–1990) në fushën e biologjisë molekulare — një përvojë e rrallë për një studiues nga Shqipëria e izoluar e asaj kohe — dhe mbrojti doktoratën në shkencat veterinare. Në vitin 1995 u bë profesor; për rreth dhjetë vjet dha lëndët e toksikologjisë dhe të farmakologjisë në Fakultetin e Mjekësisë Veterinare, dhe deri në fund të vitit 1995 drejtoi Institutin e Sigurisë Ushqimore dhe Veterinarisë. Ishte, me fjalë të tjera, një njeri i katedrës dhe i laboratorit shumë kohë përpara se të ishte njeri i politikës.

Nga katedra te ministria

Si shumë intelektualë të brezit të tij, Topi hyri në jetën publike me lëvizjen demokratike të fillimit të viteve '90. U zgjodh deputet për herë të parë në vitin 1996 në listat e Partisë Demokratike — mandat që do ta rifitonte në tri legjislatura radhazi. Menjëherë mori edhe një detyrë qeveritare në linjë me formimin e tij: Ministër i Bujqësisë dhe Ushqimit nga 15 korriku 1996 deri më 9 mars 1997, në muajt e fundit të qeverisë së parë demokratike përpara shpërbërjes së vitit 1997. Brenda partisë u ngjit qëndrueshëm: dy herë kryetar i grupit parlamentar dhe dy herë nënkryetar i Partisë Demokratike, gjithnjë në orbitën e Sali Berishës — një afërsi që një ditë do të kthehej në distancë.

Presidenti i raundit të katërt

Në korrik të vitit 2007 mandati i Alfred Moisiut po mbaronte, dhe Kuvendi hyri në një ngërç të rëndë: zgjedhja e presidentit kërkonte një shumicë të cilësuar që asnjë krah nuk e arrinte vetëm, ndërsa opozita bojkotonte votimin. Tri raundet e para dështuan. Në raundin e katërt, më 20 korrik 2007, Bamir Topi u zgjodh president me 85 vota, duke shmangur në minutën e fundit një krizë kushtetuese. E mori detyrën më 24 korrik 2007, si pasues i Alfred Moisiut dhe si presidenti i pestë i Shqipërisë pluraliste. Si kërkonte tradita, dha dorëheqjen nga çdo post partiak — një president që, të paktën formalisht, dilte mbi fronte.

Shqipëria hyn në NATO

Ngjarja që përcaktoi mandatin e tij nuk ndodhi në Tiranë, por në Uashington. Më 1 prill 2009, gjatë presidencës së Topit, Shqipëria u bë zyrtarisht anëtare e plotë e NATO-s — pragu për të cilin një brez i tërë kishte punuar. Këtu harku bëhet i qartë: Alfred Moisiu, inxhinieri që dikur drejtoi programin e bunkerizimit — betonin e frikës dhe të izolimit — kishte hapur më herët derën atlantike me Partneritetin për Paqe; Topi ishte presidenti nën të cilin vendi e kaloi më në fund atë prag. Nga qindra mijëra bunkerë të një Shqipërie që i druhej gjithkujt, te ombrella e përbashkët e mbrojtjes: e njëjta shtresë historie, dy presidentë shkencëtarë, një udhëtim i vetëm.

Kundërpesha dhe Fryma e Re

Ndonëse ishte kandidat i Partisë Demokratike dhe njeri i afërt i Sali Berishës, Topi e ushtroi presidencën gjithnjë e më shumë si kundërpeshë institucionale ndaj kryeministrit që e kishte propozuar. Përplasjet u thelluan drejt fundit të mandatit, sidomos rreth çështjeve të drejtësisë dhe të emërimeve, dhe ndarja u bë e plotë pas largimit nga detyra. Mandati i Topit përfundoi më 24 korrik 2012; e pasoi Bujar Nishani. Në shtator të vitit 2012 Topi themeloi një forcë të vetën, Frymën e Re Demokratike, si alternativë ndaj drejtimit të Berishës — një përpjekje për të hapur një hapësirë të tretë në një skenë të polarizuar. Vite më vonë (2023) do të rikthehej te Partia Demokratike. Bamir Topi jeton.

Harku i tre shkencëtarëve

Presidenca e Topit është e pandarë nga dy të tjerat që e rrethojnë. Rexhep Meidani ishte fizikan; Alfred Moisiu ishte inxhinier ushtarak; Bamir Topi ishte veteriner dhe biolog. Tre presidentë radhazi — nga 1997 deri më 2012 — që nuk erdhën nga aparati partiak por nga bota e dijes së saktë, dhe që të tre e trajtuan detyrën më tepër si një institucion mbi fronte sesa si trofe krahu. Në një vend ku politika shpesh është betejë personale, ky varg shkencëtarësh-shtetarë tregon një instinkt tjetër të republikës: kur gjithçka nxehet, ta besosh presidencën në duart e dikujt të mësuar të matë përpara se të flasë. Topi është hallka që e mbyll këtë hark — dhe presidenti nën të cilin udhëtimi euroatlantik i tre mandateve arriti destinacionin.