Rita Ora: identiteti i një këngetareje që la Kosovën njëvjeçare

Rita Ora është e dyta nga prejardhja e Kosovës që ka kapërcyer prag të botës anglo-saksone të muzikës pop. E para ka qenë vetë familja e saj — që iku nga Prishtina në vitin 1991, kur ajo ishte një vjeç. Çfarë mbante atëherë babai pubist, nëna psikiatre dhe një bebe — dhe çka ka mbajtur Rita Ora nga ai bagazh — janë dy gjëra që në karrierën e saj rrëshqasin njëra mbi tjetrën.

Pse ka rëndësi

• Lindur më 26 nëntor 1990 në Prishtinë me emrin Rita Sahatçiu; familja iku nga Prishtina në vitin 1991, kur ajo ishte një vjeç, dhe u rrit në Notting Hill të Londrës.
• Mbiemri "Sahatçiu" u ndërrua në "Ora" sepse anglezët nuk e shqiptonin dot — në turqishten osmane të mbetur tek shqipja "sahatçiu" do të thotë "orëbërës", pra mbiemri u përkthye, nuk u zhduk.
• Karriera nis në vitin 2008 me firmosjen te Roc Nation e Jay-Z-së; albumi "Ora" doli në krye të listave britanike më 27 gusht 2012 dhe ajo mban rekordin britanik për 13 këngë në top-dhjetë nga një këngëtare grua.
• Më 10 korrik 2015 presidentja Atifete Jahjaga e emëroi Ambasadore Nderi të Kosovës; po atë vit performoi në dasmën e djalit të Hashim Thaçit, atëherë kryeministër.

Lindur më 26 nëntor 1990 në Prishtinë me emrin Rita Sahatçiu — gjyshi nga babai, Besim Sahatçiu, ishte regjisor teatri dhe filmi në kohën jugosllave; gjyshi nga nëna, Osman Bajraktari, kishte qenë konsull shqiptar në Rusi — Rita u rrit në Notting Hill të Londrës. Familja e ndryshoi mbiemrin "Sahatçiu" në "Ora" sepse anglezët nuk e shqiptonin dot. "Sahatçiu", në turqishten osmane që ka mbetur tek shqipja, do të thotë "orëbërës". Përkthimi është mbajtur, identifikimi është lehtësuar.

Pop ariste që nuk e harroi se nga vinte

Karriera e Ora-s në muzikë nis në vitin 2008, kur firmoset me Roc Nation të Jay-Z-së — një nga këngëtaret e para që e bën këtë. Albumi i parë, Ora, doli në krye të listave britanike më 27 gusht 2012. Sot ajo mban rekordin britanik për 13 këngë në top-dhjetë nga një këngëtare grua — duke kapërcyer rekordin tridhjetë vjeçar të Shirley Bassey-t dhe Petula Clark-ut. Tre suksese të radhës — "R.I.P.", "How We Do (Party)", "Black Widow" me Iggy Azalea — kanë vendosur emrin e saj në lojën globale të popit britanik.

Çfarë e ndan Ora-n nga shumë artistë me prejardhje migrante është këmbëngulja e saj që identiteti shqiptar të mos shfaqet vetëm në momente promocionale. Më 28 nëntor 2012 ajo këndoi në koncertin e 100-vjetorit të Pavarësisë në Tiranë. Më 3 shtator 2016, në mbrëmjen e shenjtërimit të Nënë Terezës në Romë, ajo performoi me Filharmoninë e Kosovës. Më 10 korrik 2015, presidentja e atëhershme Atifete Jahjaga e emëroi Ambasadore Nderi të Kosovës — titull që e ka mbajtur publikisht.

Dasma e Thaçit, Adidas, dhe paqartësia e roleve

Por roli i ambasadores nderi nuk është i lirë nga problemet. Në vitin 2015, Rita Ora performoi në dasmën e djalit të Hashim Thaçit — atëherë kryeministër, më vonë i akuzuar për krime lufte në Hagë. Si u pa kjo varet nga këndvështrimi: si lidhje natyrore mes diasporës dhe shtetit, ose si konfondim mes performances private dhe poste publike. Ora vetë nuk ka folur shumë për këtë temë; një heshtje që kërkon interpretim nga vetë ne, jo nga ajo.

Ka edhe një pyetje më të gjerë. Çdo herë që Ora vesh shqiponjën e dyfishtë në kostum, çdo herë që përmend shqipen, çdo herë që këndon "Albania, my country" para një kamere britanike, ne, lexuesit dhe dëgjuesit, na vjen e natyrshme të jemi mirënjohës. Por mirënjohja nuk është kritikë. Pop-ariste e nivelit të Ora-s, e cila ka rekorde të vendosura me Adidas, Tezenis, Giuseppe Zanotti, Escada — e cila është e martuar me regjisorin Taika Waititi dhe jeton në Los Angeles — ka kapital shumë më të madh shoqëror se sa ka populli i Kosovës nga përmendja e tij. Ne i jemi mirënjohës asaj; ajo i ka mirënjohjen tonë si pjesë të kapitalit.

Identiteti që nuk është paketim

Kjo nuk është akuzë. Është pranim i pozicionit ku ne ndodhemi si lexues. Rita Ora është ariste pop. Identiteti i saj shqiptar është pjesë e biografisë, jo pjesë e markës. Ajo nuk ka detyrim të jetë funksionare diaspore. Por nëse ne — gazetaria shqiptare e cila e quan vetën e saj seriozisht — duhet të bëjmë diçka tjetër veç përfytyrimit, ne duhet ta shohim Rita Ora-n ashtu siç është: një grua e talentuar, e suksesshme, që i ka mbajtur lidhjet me një vend të cilin familja e saj e la kur ajo ishte një vjeç. Asgjë më pak; asgjë më shumë.

Pop-i britanik ka pak tregime kaq të bukura sa e Sahatçiu-Ora-s. Por bukuria nuk obligon. Ne mund ta dëgjojmë Rita Ora-n pa e ngarkuar atë me peshën e gjithë diasporës.

Mbiemri që u hoq dhe pesha që mbeti

Familja Sahatçiu nuk ishte familje e zakonshme prishtinase që ikonin nga lufta. Babai i Ritës, Besnik Sahatçiu, është ekonomist i shkolluar; nëna Vera Bajraktari, psikiatre. Gjyshërit nga të dyja anët ishin figura — Besimi regjisor teatri me një ndikim mbi mendimin estetik kosovar të viteve '70, Osmani konsull shqiptar në Rusi në mes-shekullin XX. Kjo është diasporë "e shkolluar" jo "ekonomike" — emigracion i një shtrese qytetare që nuk e la vendin për punë por për mbijetesë politike. Kjo ka rëndësi: gjeneratës së Sahatçiu-Ora-s nuk i mungon kapitali kulturor i Shqipërisë; çfarë i mungon është lidhja institucionale me një shtet që akoma nuk ekzistonte kur ata u larguan.

Ndërrimi i mbiemrit nga Sahatçiu në Ora ka funksionuar në dy nivele. Niveli pragmatik: anglezët nuk e shqiptonin "Sahatçiu". Niveli simbolik: "Ora" është përkthim i përafërt i "sahatçi" — ai që ka të bëjë me kohën, me orën. Pra mbiemri u përkthye në vetvete, nuk u zhduk. Por në industrinë britanike të popit, "Ora" u bë i shumëkuptimësh: latinisht ("këndo!"), italisht ("kohë"), shqip (ora si organ kohë-matës dhe ora si fat — "më ka rënë e mira ora"). Ariste pop e ndërtuar mbi një emër me kaq lexime — ne shqiptarët mund ta lexojmë si Sahatçiu të mbijetuar; bota mund ta lexojë si shenjë muzikore globaliste. Të dyja interpretime janë të vlefshme; asnjëra nuk e fshin tjetrën.

Industria britanike e popit ka shumë histori të bukura, por pak histori shqiptare. Familja Sahatçiu — tre breza ku gjyshi ishte regjisor teatri, babai ekonomist, vajza pop-ariste — është një trajektore kulturore që e meriton vendin e saj në historinë e diasporës. Por jo si simbol triumfues. Si shembull konkret se çfarë mund të bëjë një familje shqiptare e shtresës qytetare kur ikën nga vendi para se ai të bëhet shtet, dhe çfarë mund të mbajë e të prodhojë në vendin tjetër. Rita Ora është rezultati. Familja Sahatçiu është treguesi.

Burim: Wikipedia — Rita Ora; Presidenca e Kosovës — fjala e presidentes Jahjaga, 10 korrik 2015

— Redaksia ZHURMA