Migjeni: si u bë zëri i varfërisë një poet që vdiq 26-vjeçar

SHKODËR — Më 12 janar 1936, Millosh Gjergj Nikolla i shkroi mikut të tij Skënder Luarasi një letër nga Shkodra: "Jam gati t'i dërgoj këngët në shtyp." Nën emrin e ri — Migjeni, akronim i tre emrave të tij — poeti 24-vjeçar kërkonte botues. Nuk e dinte se kishte mbetur pak më shumë se dy vjet jetë, as se tuberkulozi që e kishte kapur në Vrakë do ta përfundonte në Torino. E dinte vetëm se kishte çfarë të thoshte për mjerimin që e rrethonte.

Fëmijëria: dy kalendarë, një identitet i diskutuar

Migjeni lindi më 30 shtator 1911 sipas kalendarit julian — që bën 13 tetor me gregorianin — në shtëpinë e ndërtuar në oborrin e familjes Trimçeve në Shkodër, sipas biografisë së sq.wikipedia.org. Gjyshi Nikolla kishte ardhur nga Reka e Dibrës, kishte punuar ndërtimtari në Podgoricë, ishte martuar me Stanka Stanishtin malazeze dhe ishte vendosur në Shkodër. Në Kongresin e Beratit të 1922-s, ai nënshkroi aktin e autoqefalisë së Kishës Ortodokse Shqiptare.

E ëma Sofia Kokoshi, nga Kavaja, e edukuar në seminarin katolik të Shkodrës të drejtuar nga murgesha italiane, vdiq më 1916. Babai Gjergji vdiq më 1924. Nga gjashtë fëmijët, Milloshi dhe motra e vogël Ollga shkuan në shkollën fillore serbo-ortodokse të qytetit.

Origjina etnike e familjes ka qenë objekt debate. sq.wikipedia.org citon studiuesin Robert Elsie (në përkthim të referencës së Pipës) që e konsideron me origjinë sllave. Por kushërira Angjelina Ceka Luarasi, në librin Migjeni–Vepra, argumenton se familja ishte shqiptare nga Debari, me emra sllavë për shkak të besimit ortodoks, dhe se Migjeni fliste vetëm shqip si gjuhë e parë. en.wikipedia.org e regjistron këtë kundërshtim pa e zgjidhur.

Shkollimi: nga Tivari në seminar, nga Manastiri në mësuesi

Nga 1923 deri 1925, Migjeni ndoqi gjimnazin e ulët në Tivar (Bar), ku kishte shkuar motra Lenka. Më pas, me bursë të dajës Jovan Kokoshi — mësues në seminarin ortodoks të Bitollës — kreu dy vitet e fundit të semimaturës në Manastir (1925-1927). Hyrja në seminarin "Shën Gjon Teologu" i dha gjuhët: kishtsllavisht, rusisht, greqisht, latinisht, frengjisht.

Diploma e lëshuar më 18 qershor 1932 e cilësoi "bir i Gjergjit, tregtar". Një vit papunie në Tivar, pastaj emërimi si mësues filloreje në Vrakë — fshat shtatë kilometra nga Shkodra — nga 1933 deri 1935. Atje, sipas en.wikipedia.org, filloi të shkruante "proza dhe vargje". Më 1934 botoi tekstin e parë, Sokrat i vuejtun apo derr i kënaqun, në revistën Illyria, nën pseudonimin e ri.

Sëmundja dhe krijimtaria: nga Vraka në Pukë

Verën e 1935-s, tuberkulozi e përkeqësoi. Udhëtimi në Athinë për kurim dështoi. Kthehet në Shkodër, më pas kërkon transferimin në Pukë — "ajri i malit" — ku shërben si drejtor shkolle nga prilli 1936. Por dimri e kthen në Shkodër; në Pukë i përkeqësohet shëndeti, e zë hemoftiza.

Poezitë e para të botuara në Illyria në vjeshtën e 1935-s, si Zgjimi, Të birt' e shekullit të ri, Shkëndija, Shpirtënit shtegtarë, shfaqin një pakënaqësi të thellë me realitetin "çifligaro-borgjez" dhe ëndrrën për "agim të lum e të drejtë", sipas përshkrimit të sq.wikipedia.org. Këto vepra, sipas të dyja burimeve të Wikipedisë, e vendosin fillimisht në romantizëm revolucionar, për t'u zhvendosur më pas drejt realizmit kritik.

Titujt që citohen në të dy burimet tregojnë temën: Bukën tonë të përditshme falna sot, Bukuria që vret, Mollë e ndalueme, Legjenda e misrit, A don qymyr zotni?. en.wikipedia.org thekson se këto shkruan "indiferentizmin e klasave të kamura ndaj vuajtjeve të popullit".

Vdekja në Torino dhe pasojat

Më 22 dhjetor 1937 shkoi në Torino, me shpresë të studionte letërsi pasi të kurohej. Operacioni në spitalin Valdensian të Torre Peliçes dështoi. Vdiq më 26 gusht 1938, 26 vjeç.

Shtëpia ku lindi, në oborrin e Trimçeve, u bë Muzeu i Migjenit nga 1961 deri 1993 — një fakt që sq.wikipedia.org e regjistron pa koment.

Pas Luftës së Dytë Botërore, regjimi komunist mori përsipër botimin e plotë të veprave. sq.wikipedia.org e shënjon këtë si "shtysë të posaçme" për përhapjen e krijimtarisë së tij, ndërsa en.wikipedia.org shton se në vitet '30 kishin qenë "pjesërisht të pabotuara". Të dy burimet bien dakord që ndikimi i tij në letërsinë shqipe të shekullit të 20-të ishte i madh, por e lënë të hapur pyetjen se sa e ndryshuar është leximi i tij nga filtrimi ideologjik i periudhës socialiste.

Burimet:

• en.wikipedia.org — biografia e Migjenit, origjina e diskutuar, veprat kryesore, kalimi nga romantizmi në realizëm
• sq.wikipedia.org — detajet e fëmijërisë në Shkodër, shkollimi në Tivar dhe Manastir, muzeu, letërkëmbimi me Luarasin
• en.wikipedia.org — konteksti i letërsisë shqipe, tradita e shkrimit që nga shekulli XIV

— Redaksia ZHURMA