Miti "Skënderbeu është trillim perëndimor"

Herë pas here rishfaqet, e veshur me petkun e skepticizmit "shkencor", një tezë që do të dukej zbavitëse po të mos ishte e mbjellë me qëllim: Gjergj Kastrioti, i quajtur Skënderbe, qenka një trillim — një hero kartoni i fryrë nga propaganda perëndimore dhe nga romantizmi shqiptar i shekullit XIX, pa themel në dokumentin e ftohtë të arkivit. Pohimi ka tërheqjen e çdo provokacioni: të lë të besosh se po e shikon historinë "pa naivitet". Por kush e ndjek deri në fund, zbulon të kundërtën — se pak figura të Mesjetës ballkanike janë aq mirë të dokumentuara sa lordi i Krujës. Ky është një mit që shpërbëhet jo me patetizëm, por me regjistrin notarial.

Çfarë pretendon miti

Versioni "i butë" thotë se Skënderbeu ka ekzistuar, por se gjithçka rreth tij — fitoret, betejat, qëndresa njëzetepesëvjeçare — janë zmadhime letrare të një prifti shkodran, Marin Barletit, që shkroi katër dekada pas vdekjes. Versioni "i ashpër", që qarkullon në polemikën nacionaliste fqinje, shkon më tej: vetë figura qenka konstrukt, e ngritur nga interesat e Romës dhe të Napolit për t'i dhënë fytyrë një "kryqëzate" antiosmane. Të dyja variantet ndajnë të njëjtin trik retorik — e zhveshin njeriun real nga prova dhe e zëvendësojnë me legjendën, që pastaj e rrëzojnë lehtë. Është pikërisht mënyra se si ndërtohen mitet kundër shqiptarëve: fillohet duke sulmuar burimin më të dobët, dhe nënkuptohet se bie gjithë ndërtesa.

Burimi që miti shpreson ta harroni: arkivi

E vërteta historiografike është prozaike dhe shkatërrimtare për mitin. Skënderbeu nuk njihet vetëm nga Marin Barleti, biografi i tij i parë. Ai njihet nga një rrjet i tërë arkivash bashkëkohore, të shkruara nga njerëz që nuk kishin asnjë interes ta "trillonin": kancelaritë e Venedikut, Mbretërisë së Napolit, Republikës së Raguzës, Kurisë Papale dhe vetë Portës së Lartë. Janë regjistra tregtarë e diplomatikë, jo poema. Lidhja e Lezhës u themelua më 2 mars 1444 si aleancë e zotërinjve shqiptarë nën patronazh venedikas. Më 26 mars 1451, në Gaeta, u nënshkrua një traktat mes mbretit Alfonsi V të Napolit dhe ambasadorëve të Skënderbeut, ku ai pranonte mbrojtjen mbretërore kundër osmanëve. Këto janë akte juridike me datë, vend dhe palë — jo legjenda që "shtohen me kohë".

Dëshmia që miti nuk e parashikon: vetë osmanët

Po të ishte Skënderbeu shpikje perëndimore, do të prisnim heshtje nga ana tjetër e frontit. Ndodh e kundërta. Burimet osmane — kronikat dhe regjistrat fiskalë e ushtarakë të shekullit XV — e njohin dhe e emërtojnë qartë. Ato flasin për "vendin e Juvanit" (principatën e Gjon Kastriotit, të atit) dhe e quajnë vetë Gjergjin me titullin Arnavud beg İskender — "Skënderi, zoti i shqiptarëve". Po ashtu, dokumentet osmane regjistrojnë se Sulltan Murati II hyri në principatë por dështoi ta merrte Krujën. Kur armiku yt të shkruan në regjistrat e tij zyrtarë, me titullin dhe etninë tënde, miti i "trillimit" nuk ka ku të mbahet. Kjo është edhe arsyeja pse rrëzohet menjëherë teza tjetër, ajo se Skënderbeu nuk ishte shqiptar po serb: pikërisht osmanët, palë e tretë e paanshme, e quajnë "beg i shqiptarëve".

Po Barleti, atëherë? Konica do të na kërkonte ndershmëri

Ndershmëria intelektuale, ajo e Konicës që lëvdonte e qortonte në të njëjtën faqe, kërkon të pranojmë se kritika ndaj Barletit nuk është gjithë e pabazë. Historianët modernë kanë treguar bindshëm se Barleti, duke shkruar rreth vitit 1508 — afro dyzet vjet pas vdekjes — futi në vepër korrespondencë të trilluar, ndër të tjera letra të sajuara mes Skënderbeut dhe Mehmetit II. Kjo është e vërtetë, dhe duhet thënë pa drojë. Por nga kjo nuk rrjedh aspak përfundimi që dëshiron miti. Që një biograf renesancë të ketë zbukuruar e shpikur dialogje — siç bënin të gjithë humanistët e kohës, nga ata që i veshën fjalime Çezarit e Aleksandrit — nuk e fshin njeriun real që qëndron poshtë retorikës. Bërthama e rrëfimit barletian — qëndresa, betejat, aleancat, vdekja në Lezhë më 17 janar 1468 — konfirmohet pikërisht nga arkivat që Barleti nuk i kontrollonte: ato venedikase, napolitane, raguzane e papale. Të hedhësh poshtë njeriun ngaqë biografi i parë zmadhoi, është si të mohosh Cezarin ngaqë Plutarku moralizonte.

Pse ngrihet pikërisht ky mit

Asnjë mit nuk lind pa funksion. Skënderbeu është guri i themelit i vetëdijes kombëtare shqiptare — figura që dëshmon shtetformim, aleanca evropiane dhe një identitet të dallueshëm shqiptar shekuj para Rilindjes. Kush do ta zbrazë të tashmen shqiptare nga legjitimiteti historik, e ka të leverdishme ta zbrazë të kaluarën nga heroi i saj qendror. Prandaj "trillimi perëndimor" udhëton në të njëjtën karvan me tezat se shqiptarët erdhën vonë në Ballkan dhe se shqiptarët s'i dhanë asgjë qytetërimit. Janë gozhdë të të njëjtit çekiç. Por historia, kur lexohet nga dokumenti dhe jo nga polemika, jep një përgjigje të qetë: Gjergj Kastrioti Skënderbeu ka qenë njeri prej gjaku dhe dialekti, me datë lindjeje rreth 1405 dhe datë vdekjeje më 17 janar 1468, i njohur nga miqtë dhe nga armiqtë njësoj. Legjenda erdhi pas tij — sepse e meritoi. Por ai erdhi i pari.

Burimet:

• Britannica, zëri "Skanderbeg" (jeta, Lidhja e Lezhës 1444, vdekja 1468).
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania / shkrimet mbi historiografinë e Skënderbeut dhe Marin Barletin.
• "Historiography of Skanderbeg" dhe "Marin Barleti", Wikipedia (përmbledhje e kritikës akademike mbi korrespondencën e trilluar; arkivat venedikase, napolitane, raguzane, papale).
• Burime osmane të shek. XV (kronika dhe regjistra) që përdorin titullin Arnavud beg İskender dhe "vendin e Juvanit"; përmbledhur në studimet mbi origjinën shqiptare të Kastriotëve.
• Traktati i Gaetës, 26 mars 1451, mes Alfonsit V të Napolit dhe ambasadorëve të Skënderbeut.

— Redaksia ZHURMA