Miti 'arbëreshët s'janë shqiptarë'

Herë pas here ringjallet, me shumë vetëbesim e pak fakte, një pohim që do të na befasonte po të mos ishim mësuar tashmë me kallëpin: se arbëreshët e Italisë nuk janë, në të vërtetë, shqiptarë — por një popull më vete, "italo-grek", "i bizantinizuar", apo thjesht "tjetër". Pohimi vishet ndonjëherë me fjalor shkencor, ndonjëherë me dashamirësi të rreme ("një popull i bukur, por jo i juaji"). Qëllimi është gjithnjë i njëjti: t'i presë shqiptarisë një nga degët e saj më të lashta e më besnike. Le ta shqyrtojmë, siç bëjmë me mitet që ndërtohen kundër shqiptarëve, jo me zemërim, por me dokument në dorë.

Çfarë pohon miti

Teza ka disa variante. Më e butë: arbëreshët janë "shqiptarë të dikurshëm" që e kanë humbur lidhjen, prandaj nuk llogariten më. Më agresivja: ata kurrë s'kanë qenë shqiptarë, por refugjatë grekë ose sllavë të Ballkanit, që rastësisht flasin një gjuhë të ngjashme. Të dyja variantet ndahen nga e njëjta nevojë — të zvogëlojnë hapësirën e shqiptarisë, ta paraqesin kombin shqiptar si diçka të vonë, të shpërbërë, pa thellësi historike. Është motra e ngushtë e tezave që pohojnë se shqiptarët erdhën vonë në Ballkan ose se shqiptarët janë turq: të gjitha synojnë ta lënë popullin pa rrënjë.

Gjuha flet vetë

Argumenti i parë e shkatërron mitin pa lënë gjë mbrapa: gjuha. Arbërishtja nuk është "e ngjashme" me shqipen — ajo është shqip. Konkretisht, është një varietet i toskërishtes së vjetër, i sjellë në Itali nga shqiptarët që ikën gjatë valëve të mëdha të mërgimit mes shekujve XV dhe XVIII, pas vdekjes së Skënderbeut dhe pushtimit osman. Arbërishtja është shqipja e ngrirë në kohë: ajo ruan trajta mesjetare që toskërishtja e sotme i ka humbur, sepse u shkëput nga trungu para se osmanizmi të linte gjurmët e veta në fjalor. Gjuhëtari ynë i madh Eqrem Çabej, ashtu si studiuesit europianë të dialektologjisë shqipe, e trajtuan gjithmonë arbërishten jo si gjuhë motër, por si degë të vetë shqipes — një laborator i çmuar për të kuptuar shqipen mesjetare.

Vetë emri e tregon. "Arbëresh" rrjedh nga *Arbër* / *Arbëri*, emri me të cilin shqiptarët e thërrisnin veten dhe vendin e tyre në mesjetë, përpara se në shekullin XVI emërtimet *Shqipëri* e *shqiptar* të zinin vendin e tyre. Arbëreshët ikën pikërisht kur ende quheshim *arbër*. Ata e ruajtën emrin e vjetër ashtu siç ruajtën gjuhën e vjetër — jo se janë popull tjetër, por se janë ne, të fotografuar para pesë shekujsh.

Historia: refugjatë të Skënderbeut, jo të huaj

Rrëfimi historik është po aq i qartë. Lidhja mes arbëreshëve dhe trungut amë nuk është hamendje romantike; ajo është dokument arkivash. Që në vitin 1448, mbreti Alfons V i Aragonës i kërkoi ndihmë Skënderbeut për të shtypur një kryengritje në Napoli; Skënderbeu dërgoi një forcë nën Dhimitër Reresin, dhe si shpërblim ushtarët shqiptarë morën tokë e u vendosën në Kalabri. Pas vdekjes së Skënderbeut në 1468 dhe rënies së qëndresës, valët e mërgimit u shtuan. Sot rreth pesëdhjetë fshatra e qytete malore — nga Piana degli Albanesi në Siçili te Civita në Kalabri e Greci në Kampania — janë trashëgimtarë të drejtpërdrejtë të asaj eksodi. Kjo është një histori besnikërie pesëshekullore, që e kemi rrëfyer të plotë te arbëreshët e Italisë: pesë shekuj besnikëri.

Riti bizantin nuk është "grekësi"

Pjesa më e zgjuar e mitit shfrytëzon ritin fetar. Shumica e arbëreshëve i përkasin Kishës Italo-Shqiptare, një kishë katolike e ritit bizantin, me dy eparki: Lungron për Italinë kontinentale dhe Piana degli Albanesin për Siçilinë. Nga ky rit, polemika nxjerr përfundimin se "pra, janë grekë". Por riti nuk është komb. Që një shqiptar të lutet sipas ritit bizantin do të thotë vetëm se vinte nga një trevë ku ai rit ishte i përhapur para mërgimit — siç ndodh edhe sot në jug të Shqipërisë e në Kosovë. Të ngatërrosh ritin me kombësinë është po aq qesharake sa të thuash se një shqiptar mysliman është turk; mit që e kemi rrëzuar gjetkë. Te shqiptarët feja nuk e ka ndarë kurrë kombin më shumë se ç'e ka bashkuar gjuha, dhe arbëreshët janë dëshmia më e mirë: e ruajtën shqipen pesë shekuj nën një rit që miti do ta përdorte për t'i shqiptarizuar.

Dëshmia që miti nuk e ka parashikuar

Ka një fakt që e bën gjithë tezën absurde. Po të ishin arbëreshët "diçka tjetër nga shqiptarët", si shpjegohet se shpirti i Rilindjes Kombëtare Shqiptare doli pikërisht prej tyre? Jeronim de Rada (1814–1903), arbëreshi i Maqit, shkroi me poemën *Milosao* (1836) veprën e parë romantike në gjuhën shqipe dhe u bë zëri i parë i dëgjueshëm i romantizmit shqiptar. Rreth tij u mblodhën qindra intelektualë arbëreshë në shërbim të pavarësisë së Shqipërisë. Një popull "i huaj" nuk e ngre flamurin e kombit tënd para teje. Arbëreshët nuk e ruajtën vetëm shqipen — ata e mbajtën gjallë idenë e Shqipërisë në kohën kur në atdhe ajo ishte e ndaluar.

Përfundim

Miti "arbëreshët s'janë shqiptarë" nuk mbështetet në asnjë burim serioz; ai jeton vetëm te nevoja për ta cunguar kombin. Gjuha thotë shqip. Emri thotë *arbër*. Historia thotë Skënderbe. Letërsia thotë De Rada. Përballë kësaj, polemika ka vetëm ritin — dhe riti nuk është komb. Të jesh i ndershëm, ashtu si do Konica, do të thotë të pranosh edhe se shekujt e largësisë i kanë dhënë arbëreshit veçoritë e veta, gjuhën e përzier me italishten, zakonet e tij; por veçori nuk do të thotë tjetërsim. Arbëreshi është shqiptari ynë i mërguar pesë shekuj më parë, që na e ktheu mbrapsht dhuratën më të çmuar: shqipen e ruajtur dhe Shqipërinë e ëndërruar.

Burimet:

• Robert Elsie, *Historical Dictionary of Albania* dhe shkrime mbi Jeronim de Radën (progoni.org / albanianhistory).
• "Arbëreshë people" dhe "Arbëresh language", Encyclopaedia / Wikipedia (përmbledhje akademike mbi origjinën toske, valët e mërgimit 1448–1774, ritin bizantin).
• Eqrem Çabej, studime dialektologjike mbi arbërishten si degë e toskërishtes së vjetër.
• "Piana degli Albanesi" dhe "Eparchy of Piana degli Albanesi" — të dhëna mbi Kishën Italo-Shqiptare dhe eparkitë e Lungros e të Pianës.
• Girolamo de Rada, *Milosao* (1836); studime mbi rolin e arbëreshëve në Rilindjen Kombëtare.

— Redaksia ZHURMA