Letërsia shqipe: mes kujtesës së luftës dhe kërkimit të kontekstit

PRISHTINË — Më 21 maj 2026, në Konsullatën e Përgjithshme të Kosovës në New York, një datë simbolike u bë edhe më e ngarkuar: përkoi trevjetorin e botimit në anglisht të romanit të Ag Apollonit dhe përvjetorin e masakrës së Stagovës së Kaçanikut, ku forcat serbe vranë 13 civilë shqiptarë më 21 maj 1999. Në mesin e viktimave ishte axha i vetë autorit. Kjo përkoinim i kohës nuk ishte rastësor — Konsulli i Përgjithshëm Blerim Reka e kishte caktuar promovimin pikërisht për këtë datë, sipas asaj që raporton Koha.net.

Pse ka rëndësi

• Promovimi i romanit të Ag Apollonit në Konsullatën e Kosovës në New York u caktua qëllimisht më 21 maj 2026 — përvjetori i masakrës së Stagovës së Kaçanikut, ku forcat serbe vranë 13 civilë shqiptarë më 21 maj 1999; ndër viktimat ishte axha i vetë autorit.
• Përkthimi anglisht i Robert Wilton-it (2023) i hapi veprës rrugë drejt holandishtes, gjermanishtes, malazezishtes, rumanishtes, frëngjishtes e sllovenishtes; David Damrosch i Harvardit vlerësoi fuqinë e saj dokumentare «pa rënë në patos».
• Në sesionin «Letërsia shqipe dhe konteksti» të Javës së Albanologjisë në Institutin Albanologjik të Prishtinës, Arben Hoxha paraqiti tri qasje të kontekstualizmit: socio-historike, estetiko-formale dhe fenomenologjiko-ontologjike.

David Damrosch, profesor i letërsisë krahasuese në Universitetin e Harvardit, foli në atë përurim. Ai vlerësoi, sipas botasot.info, "cilësitë letrare të veprës, fuqinë e saj dokumentare dhe aftësinë për të transmetuar vuajtjen njerëzore pa rënë në patos." Apolloni lexoi fragmente që portretizojnë dy nënat shqiptare — Ferdonijen, që vazhdon të shtrojë tryezën për katër djemtë e zhdukur, dhe Pashkën, që zgjodhi vetëvrasjen me djegie pas kthimit të eshtrave të dy fëmijëve. Përkthimi në anglisht i Robert Wilton-it, botuar në vitin 2023, i ka hapur veprës rrugë drejt gjuhëve të tjera: holandisht, gjermanisht, malazezisht, rumanisht, frëngjisht, sllovenisht.

Ky rast ilustron një tension që karakterizon letërsinë bashkëkohore shqipe: a shërben ajo si dëshmi historike, si refleksion estetik, apo si të dyja njëherësh? Në sesionin "Letërsia shqipe dhe konteksti" gjatë "Javës së Albanologjisë" në Institutin Albanologjik të Prishtinës, studiuesi Arben Hoxha paraqiti tri qasje të kontekstualizmit, sipas Koha.net: atë socio-historik (ku vepra është "epifenomen i kontekstit"), atë estetik-formal (ku vlera qëndron në pavarësinë nga konteksti), dhe atë fenomenologjik-ontologjik (ku konteksti është thelbësor për të kuptuar "qenien" e veprës). Hoxha arriti te përfundimi se letërsi e madhe nuk është ajo që i përgjigjet nevojave ideologjike — një vëzhgim që godet drejtpërdrejtë historinë e letërsisë shqipe si "zgjatim herë i ideologjisë religjioze, asaj kombëtare e herë i ideologjisë klasore, e sot i ideologjisë së multikulturalizmit."

Këtu qëndron një problem që burimet e lëna nuk e zgjidhin plotësisht. Nëse letërsia shqipe ka qenë vërtetë e "paçliruar nga ideologjitë" — siç e vë në pikëpyetje titulli i Koha.net — a mbetet ajo ende e kapur në një kontekst tjetër, atë të kujtesës së luftës dhe diplomacisë publike? Promovimi në New York u organizua nga Konsullata e Kosovës dhe u vlerësua si "sukses i diplomacisë publike kosovare" nga botasot.info. Ambasadori Reka theksoi se "urdhëruesit dhe zbatuesit e këtij gjenocidi ende nuk janë dënuar nga drejtësia ndërkombëtare." Kjo është gjuhë politike, jo letrare — dhe pikërisht këtu ndodhet pyetja: kur një roman trajton krime lufte, a mund të lexohet pa filtrin e kërkesës për drejtësi, pa barrën e përfaqësimit kombëtar?

Apolloni vetë, në një postim të cituar nga Koha.net, ka shkruar: "Prej atëherë, kur njerëzit që njihja e me të cilët rrija, vriteshin e s'i shihja më, kam një ndjesi të çuditshme: si është e mundur që ata janë vrarë e unë jam gjallë? Mos është e kundërta: unë jam i vdekur dhe ata janë gjallë?" Kjo është pyetje ekzistenciale, jo ideologjike — dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron vlera e veprës, në kapacitetin për të kaluar nga dëshmia kolektive në ankthin individual.

Ndërkohë, diaspora shqiptare krijon një kontekst tjetër për letërsinë. Albinfo.ch raporton për brezin e dytë në Zvicër që jeton "mes dy botëve" — Shkurta Gashi në ETH Zurich, Arbron Gashi me librin e tij poetik "Ajo çka heshtja fsheh". Këta janë lexues dhe potencialisht krijues që nuk e kalojnë letërsinë përmes filtrit të luftës direkte, por përmes një distance kulturore që mund të jetë pasuruese ose shkëputëse. Për ta, identiteti "nuk përjetohet si një zgjedhje mes dy përkatësive, por si një proces i vazhdueshëm ndërthurjeje." A ofron letërsia shqipe një kontekst të mjaftueshëm për këtë brez, apo mbetet e ngujuar në ciklin e saj të kujtesës?

Nuk ka përgjigje të lehtë. Por burimet sugjerojnë se letërsia shqipe po përpiqet të zgjerojë hapësirën — nga gjuha, përmes përkthimeve; nga tema, përmes universaleve greke që Damrosch vëren në Apollonin; dhe nga publiku, përmes një diasporë që kërkon të lexojë përtej identitetit të shtjelluar. Çështja është nëse kjo zgjerim do të çlirojë letërsinë nga konteksti që e ka përcaktuar, apo do të krijojë vetëm një kontekst të ri, atë të suksesit ndërkombëtar si formë vetë-përfaqësimi.

Burimet:

• botasot.info — promovimi i librit të Ag Apollonit në Konsullatën e Kosovës në New York, homazh për viktimat e masakrës së Stagovës
• Koha.net — përurimi i "Një fije shprese, një fije shkrepëse" në New York, fjalët e Apollonit dhe Damrosch-it
• Koha.net — sesioni i letërsisë në Javën e Albanologjisë, kumtesa e Arben Hoxhës për kontekstualizmin
• Albinfo.ch — brezi i dytë i diasporës shqiptare në Zvicër, identiteti mes dy kulturave

— Redaksia ZHURMA