Esat Mekuli: mjeku që i dha Kosovës letërsinë e saj moderne dhe 'Jetën e Re'

PRISHTINË — Kur flitet për themelet e letërsisë moderne shqipe në Kosovë, një emër qëndron në bazë të gjithçkaje: Esat Mekuli. Poet, publicist dhe organizator kulturor, ai nuk shkroi thjesht vargje — ai ndërtoi institucionet ku vargu shqip mund të jetonte, në një kohë kur shqipja në Kosovë sapo po dilte nga heshtja e detyruar.

Mekuli lindi më 1916 në Plavë, në Malësinë që sot bie brenda Malit të Zi, dhe u shkollua për mjekësi veterinare në Beograd. Profesioni i tij ishte bujqësia dhe blegtoria; thirrja e tij ishte fjala. Ai u vendos në Prishtinë dhe, në vitet e para të pasluftës, iu përvesh punës për t'i dhënë shqiptarëve të Jugosllavisë një jetë letrare të organizuar — të botuar, të redaktuar, të lexuar.

'Jeta e Re' dhe libri i parë

Vepra e tij organizative më e qëndrueshme është revista letrare Jeta e Re, të cilën e themeloi më 1949 dhe e drejtoi për dekada. Ishte periodiku i parë letrar në gjuhën shqipe në Kosovën e pasluftës — një platformë ku brezni të tërë shkrimtarësh gjetën faqen e parë të botimit të tyre. Për një komunitet të privuar gjatë nga shkollimi dhe botimi në gjuhën e vet, Jeta e Re ishte më shumë se revistë: ishte dëshmi se ekzistonte një letërsi shqipe që kishte të drejtë të quhej e tillë.

Më 1955 Mekuli botoi vëllimin poetik Për ty, i vlerësuar gjerësisht si libri i parë modern i poezisë shqipe i botuar në Kosovë. Poezia e tij ishte humane dhe shoqërore: foli për vuajtjen, për zgjimin dhe për dinjitetin e një populli nën shtypje, pa rënë kurrë në patetizëm apo në kitsch kombëtar. Zëri i tij ishte i matur, por i palëkundur.

Nga revista te Akademia

Kur Kosova ndërtoi institucionet e veta kulturore e shkencore — një proces që u përshpejtua pas hapjes së Universitetit të Prishtinës — Mekuli ishte mes figurave qendrore. Ai u bë presidenti i parë i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, kurorëzim i një jete kushtuar legjitimimit të kulturës së lartë shqiptare brenda një shteti që shpesh e trajtonte atë si të dorës së dytë.

Esat Mekuli ndërroi jetë më 1993 në Prishtinë, në prag të dhjetëvjeçarit më të errët të Kosovës. Nuk e pa lirinë për të cilën kishte shkruar, por institucionet që ndërtoi — revista, akademia, vetë ideja se letërsia shqipe e Kosovës është e barabartë me cilëndo tjetër — i mbijetuan.

Pse ka rëndësi

Historia e kulturës priret t'i kujtojë poetët për vargjet, jo për infrastrukturën. Por pa organizatorë si Mekuli — pa dikë që themelon revistën, redakton dorëshkrimin, ngre akademinë — talenti mbetet i shpërndarë dhe i pabotuar. Mekuli i dha Kosovës jo vetëm poezi, por vendin ku poezia mund të printohej dhe të lexohej. Kjo është arsyeja pse emri i tij qëndron në themel, edhe kur nuk qëndron në ballinë.

Burimet: dokumentacioni për revistën 'Jeta e Re'; të dhënat biografike të Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës (ASHAK); historitë e letërsisë shqipe të Kosovës; literatura kritike mbi poezinë e Esat Mekulit.