Aleksandër Moisiu: si u bë aktori shqiptar zëri i teatrit gjerman

BERLIN — Në shfaqjen e Molière-it "Tartuffe" në sezonin 1899/1900 të Burgtheater-it në Vjenë, aktori i njohur austriak Josef Kainz luante rolin kryesor. Në skenë me të ishte një djalë i ri, i panjohur, me rol të heshtur — shërbëtori pa fjalë. Sipas përshkrimit të de.wikipedia.org, në skenën e parë të hyrjes së Tartuffe-s, Kainz e shikoi të riun në fytyrë dhe harroi tekstin për disa çaste. Të nesërmen, u paraqit te drejtori i teatrit Paul Schlenther me fjalët: e kisha parë "aktorin e së ardhmes".

Ky djalë ishte Aleksandër Moisiu.

Trieste, Durrësi, Vjena: formatimi i një aktori pa shtetësi të qartë

Moisiu lindi më 2 prill 1879 në Trieste, atëherë pjesë e Austro-Hungarisë, sipas të gjitha tri burimeve kryesore — de.wikipedia.org, en.wikipedia.org dhe sq.wikipedia.org. (Burimi gjerman përmend edhe datën 2 prill 1880 si variant të mundshëm.) I ati, Moisi Moisiu, ishte tregtar i pasur nafte dhe gruri nga Kavaja, në Perandorinë Osmane; e ëma, Amalia de Rada, ishte arbëreshe nga Trieste, bijë mjeku fiorentin, sipas en.wikipedia.org.

Fëmijëria e Moisiut kaloi ndërkombëtarisht: me të atin në Durrës, me të ëmën në Trieste, pastaj në një internat në Graz. Në moshën 19-vjeçare, më 1898, shkoi në Vjenë me gjuhën gjermane të dobët, për të studiuar këngën, shkruan sq.wikipedia.org. Pas një viti, i hoqën vendin e studimit; u aplikua për dramë në Burgtheater, u refuzua për shkak të theksit të fortë italian. U kufizua në role të heshtura në komparsi — ku u vërejt nga Kainz.

Praga, Berlini, Reinhardt-i: ndërtimi i një ylli

Me ndërhyrjen e Kainz-it, Moisiu shkoi në Teatrin e Ri Gjerman në Pragë, ku qëndroi 1901–1903, sipas de.wikipedia.org. Më 1903 kaloi në Berlin, ku Max Reinhardt e zbuloi dhe e angazhoi në Teatrin Gjerman, pavarësisht kritikave të para shkatërruese.

Edhe në shfaqjen e Shakespeare-it "Tregtari i Venedikut" më 1905, ku Moisiu luante Solanio-n përkrah Rudolf Schildkraut-it, kritika e sulmoi pa mëshirë, shkruan de.wikipedia.org, duke cituar Gusti Adler-in: "Por besimi i Reinhardt-it në aftësitë e Moisiut nuk mund të shkundej. Përsëri e vinte në role të rëndësishme, nuk e largonte theksi italian, luftoi për të derisa e bëri yll."

Moisiu u bë protagonist i njeriut modern, të çarë, morbid të fillimit të shekullit XX, sipas vlerësimit të de.wikipedia.org. Zëri i tij — më shumë këngë se fjalë, me dukus italianizues — e magjepsi publikun. Franz Werfel e quajti magjistar; Stefan Zweig e konsideroi zërin muzikë; Franz Kafka shkroi në ditar më 28 shkurt 1912: "Faqe të rrumbullakëta e megjithatë fytyrë këndore. Flokë të butë, me lëvizje të buta duarsh vazhdimisht krehur. Megjithëse kaq shumë melodi të dëgjuara, zëri i drejtuar si një varkë e lehtë në ujë, melodia e vargjeve në thelb nuk dëgjohej..."

Nuk u pëlqeu të gjithëve. Drejtori i Burgtheater-it Alfred von Berger tha më 1910 për Hugo Thimig-un: "Ikja nga Hamlet-i i tij, kaq i neveritshëm më duket ky njeri," citon de.wikipedia.org.

Lufta, turneut, Jedermann-i

Më 1914, Moisiu mori shtetësinë gjermane për t'u rekrutuar vullnetar në Luftën e Parë Botërore, dhe u bë i burgosur, sipas de.wikipedia.org. Gjatë revolucionit gjerman 1918–19, iu bashkua përkohësisht Spartakistëve, shkruan en.wikipedia.org.

Më 1918 dha një serial gastspiel-sh në Skenën e Re Vjeneze, përfshirë "Grabanxhinjtë" si Franz Moor dhe "Hamlet" me Elisabeth Bergner si Ofeli, sipas de.wikipedia.org. Më 1920, Reinhardt e vendosi si të parin Jedermann në Festivalin e Salzburgut — rol që e përsëriti më 1922.

Roli më i njohur i tij mbeti Fedja në "Kufoma e gjallë" të Tolstoit, të cilin e luajti mbi 1400 herë, sipas en.wikipedia.org. Repertori i tij shtrihej nga tragjedia antike greke — Edipi i Sofokleut, i vlerësuar nga kritiku dhe dramaturgu rus Anatoli Lunacharski në Shën Petersburg më 1911 — deri te modernët: Hauptmann, Wedekind, Hofmannsthal.

Në vitet 1929/30 luajti Hamlet-in në West End të Londrës në version gjerman, sipas en.wikipedia.org. Bëri gjithsej dhjetë filma 1910–1935, tetë prej tyre pa zë, përfshirë "Studenti i Pragës" (1913).

Mosmarrëveshja me modernen, largimi nga Gjermania, vdekja

Stili i Moisiut, i bazuar në melodikë dhe emocion, u konsiderua i vjetëruar përballë ekspresionizmit dhe teatrit politik të Brecht-it dhe Piscator-it, shkruajnë si de.wikipedia.org ashtu edhe sq.wikipedia.org. Pas ardhjes së nazistëve në pushtet më 1933, la Gjermaninë.

Ky largim i nxori në pah një tjetër aspekt të biografisë së tij. Megjithëse i krishterë, Moisiu shpesh etiketohej hebre ose me prejardhje të paktën pjesërisht hebreje për shkak të emrit ("Moisi" = "Moisiu") dhe marrëdhënieve miqësore me aktorë hebrej në kohën e rritjes së antisemitizmit, sipas en.wikipedia.org. (Burimi shton se "Moisiu" është emër i zakonshëm shqiptar dhe rrallë tregon prejardhje hebreje.) Moisiu i kundërshtoi publikisht këta kritikë: "Ku janë në pyetje hebrenjtë, moraliteti, njerëzimi dhe vlerat krishtere shkelehen me këmbë" dhe "Rruga e antisemitizmit është një kthim prapa në ditët e errëta të Mesjetës," citon en.wikipedia.org.

Mbreti Zog i ofroi shtetësinë shqiptare; Italia ia dha atë "kur ishte i shtrirë në shtratin e vdekjes," ndërsa Shqipëria e refuzoi kërkesën, sipas sq.wikipedia.org. (Burimi anglez thjesht thotë se u ofrua shtetësinë shqiptare nga Zogu, pa detaje mbi refuzimin.)

Vdiq më 22 mars 1935 në Vjenë nga pneumonia, sipas en.wikipedia.org. (Burimi shqip daton vdekjen më 23 mars.) U kremua në Feuerhalle Simmering; hiqet e varrosura në varrezat e Morcote-së afër Luganos në Zvicër, sipas të dy burimeve.

Trashëgimia: një emër i shumëfishtë

Moisiu nuk e vizitoi më Shqipërinë që nga rinia, shkruan sq.wikipedia.org. Megjithatë, në Shqipëri është nderuar si aktor kombëtar: Shkolla e Aktorimit në Tiranë, Universiteti i Durrësit, teatri i Durrësit, shkolla e mesme e Kavajës dhe teatri lokal atje mbajnë emrin e tij. Viti 1995, në 60-vjetorin e vdekjes, u shpall "Vit Artistik" Moisiu me sponsorizim të Fondacionit Aleksandër Moisiu, sipas en.wikipedia.org. Rrugë me emrin e tij ka në Berlin, Salzburg dhe Vjenë, ku më 2005 u zbulua edhe një monument.

Stërgjyshi i aktorit gjerman Gedeon Burkhard (i njohur për rolin kryesor në serialin "Komisar Rex") është Aleksandër Moisiu, sipas sq.wikipedia.org.

Burimet:

• de.wikipedia.org — biografia gjermane, zbulimi nga Kainz, karriera me Reinhardt-in, citatet e Kafka-s dhe Berger-it, vitet e luftës
• en.wikipedia.org — origjina nga Kavaja, repertori (1400 shfaqje si Fedja), turneu në Rusi, oferta e Zogut, reagimi ndaj antisemitizmit, trashëgimia në Shqipëri
• sq.wikipedia.org — kronologjia shqipe, refuzimi i shtetësisë shqiptare, lidhja me Burkhard-in, institucionet që mbajnë emrin e tij

— Redaksia ZHURMA