Sigurimi i Shtetit: nga survejimi te kontrabanda dhe atentatet ndërkombëtare

TIRANË — Përtej dosjeve të survejimit të përditshëm dhe kampeve të internimit brenda kufijve, struktura e ish-Sigurimit të Shtetit Shqiptar (1944–1991) funksionoi si një aparat kompleks që shtrihej nga spijunazhi politik në metropolet evropiane deri te skemat shtetërore të kontrabandës. Tridhjetë e pesë vjet pas rënies së regjimit, dokumentet dhe dëshmitë po vizatojnë profilin e plotë të një makinerie që përdori shtypjen e brendshme, atentatet e jashtme dhe tregtinë e paligjshme si instrumente të mbijetesës së diktaturës.

Pse ka rëndësi

• Sigurimi i Shtetit ishte arma kryesore e regjimit komunist (1944–1991) për shtypjen e opozitës dhe ruajtjen e pushtetit absolut të Enver Hoxhës.
• Përveç survejimit të qytetarëve, ky aparat operonte me drejtori të posaçme për zbulimin jashtë vendit dhe sigurimin e valutës përmes tregtisë së paligjshme.
• Hapja e arkivave po e zhvendos debatin nga kujtesa e thjeshtë publike te kërkimi i mirëfilltë shkencor mbi mekanizmat e policive sekrete.

Studimi i kësaj periudhe po kalon nga faza e denoncimeve të hapura publike drejt një trajtimi arkivor dhe shkencor. Një konferencë ndërkombëtare e mbajtur në Fakultetin e Shkencave Sociale të Universitetit të Tiranës ka mbledhur studiues vendas dhe të huaj për të analizuar aspektet e përndjekjes politike nga Sigurimi i Shtetit. Sipas kryetares së Autoritetit për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit (AIDSSH), Gentiana Sula, Shqipëria tashmë po hyn në një etapë ku arkivat po përdoren për të ndërtuar njohuri shkencore dhe për ta pozicionuar rastin shqiptar në debatin evropian mbi regjimet totalitare. Gazeta Tema raporton se gjatë dy ditëve të punimeve, theksi u vendos mbi mekanizmat specifikë të përndjekjes, funksionimin e aparatit dhe pasojat afatgjata në shoqërinë shqiptare.

Një nga produktet e kësaj qasjeje të re digjitale është një hartë interaktive e Tiranës, e prezantuar nga AIDSSH. Siç thekson Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATSH), kjo hartë është ndërtuar mbi analizën e mijëra dokumenteve sekrete dhe shërben për të identifikuar fizikisht infrastrukturën e terrorit: objektet e survejimit, burgjet, kampet e punës së detyruar dhe, më e rëndësishmja, vendvarrimet e pashënuara në kryeqytet. Funksionimi i hetuesive dhe mënyra e organizimit e kontrollit të rrjetit të bashkëpunëtorëve tregojnë se regjimi e kishte kthyer Tiranën dhe mbarë Shqipërinë në një rrjet të kapilarizuar vëzhgimi, ku çdo lëvizje regjistrohej me saktësi.

Megjithatë, fusha e veprimit të Sigurimit kalonte shumë përtej kufijve të izoluar të Republikës Popullore. Një nga departamentet më sekrete dhe më pak të dokumentuara zyrtarisht ishte Zbulimi Politik, një sektor që operonte pranë Ministrisë së Punëve të Brendshme. Qëllimi kryesor i tij ishte monitorimi dhe neutralizimi i atyre që shteti i konsideronte si kërcënime të jashtme, sidomos emigrantët politikë. Në një dëshmi të dhënë për BalkanWeb, ish-drejtori i Zbulimit Politik, Jonuz Mersini, detajon se puna agjenturore fokusohej tek radhët e mbështetësve të ish-Mbretit Zog dhe grupeve nacionaliste, me qëllim zbulimin dhe parandalimin e bandave diversioniste. Krijimi i rrjeteve agjenturore synonte kryeqytetet e Evropës Perëndimore, si Franca, dhe vendet fqinje me Shqipërinë.

Ajo që filloi si një detyrë zbuluese, në momente të caktuara mori përmasa ofensive dhe vdekjeprurëse. Mersini dëshmon se Sigurimi nuk grumbullonte thjesht raporte, por shqyrtonte iniciativa për eliminimin fizik të kundërshtarëve kryesorë politikë në mërgim. Ai zbulon se në atë periudhë, ministri i Brendshëm, Kadri Hazbiu, e kishte urdhëruar personalisht që drejtoria e tij të studionte dhe t'i paraqiste mundësitë për të vrarë Ahmet Zogun, i cili pas largimit nga vendi ishte vendosur familjarisht në Francë. Kjo kërkesë përbënte një kapërcim agresiv për zbuluesit e shtetit, pasi zyra ishte e fokusuar në natyrën informative, por ministri Hazbiu ishte i vendosur në kërkesën e tij. Fakti që shteti komunist po synonte vrasjen e kreut të monarkisë shqiptare në një shtet evropian, bën të qartë thellësinë e operacioneve që po përpiqej të projektonte Sigurimi i Shtetit jashtë vendit.

Ndërkohë që Zbulimi Politik organizonte inteligjencën dhe shtypjen jashtë kufijve, e njëjta Ministri e Punëve të Brendshme menaxhonte edhe operacione masive financiare të jashtëligjshme. Këto operacione ishin jetike për të siguruar valutë në një vend të zhytur në borxhe, i cili nuk prodhonte mjaftueshëm për t'u pasuruar dhe as nuk mund t'i mbulonte nevojat vetëm përmes sistemit të "kleringut" (shkëmbimit mall me mall) me shtetet e tjera socialiste. Për të shpjeguar këtë skemë, portali Telegrafi sjell dëshminë e Lorenc Nenshatit, ish-drejtor i ndërmarrjes "Albtrans" gjatë viteve '80, e cila ishte një ndërmarrje "Top Secret" që shërbeu ekskluzivisht si kanal për kontrabandën e cigareve.

Sipas këtij rrëfimi, ky treg nuk ishte një rrjet i thjeshtë lokal, por një operacion tregtar i shtetëzuar dhe i miratuar nga majat e pushtetit. Ishte vetë Enver Hoxha ai që firmosi një kontratë me një tregtar hebre për hapjen e këtij korridori kontrabande. "Albtrans", e cila kontrollohej drejtpërdrejt nga Ministria e Brendshme, e filloi aktivitetin e saj në vitin 1967 dhe funksionoi gjerësisht për afro një çerek shekulli, deri në mbylljen e saj në vitin 1991. Nëpërmjet kësaj rruge detare dhe tokësore, Tirana komuniste u bë pjesë e një tregu ku valutat perëndimore injektoheshin në arkën e shtetit duke thyer pikërisht embargot dhe rregullat ndërkombëtare që regjimi pretendohej se i denonconte.

Dokumentet dhe dëshmitë theksojnë se aparati i Ministrisë së Brendshme ishte një organizëm shumëpërmasor. Siç konfirmohet edhe nga qasja shkencore e paraqitur nga institucionet si AIDSSH, ky sistem policor operoi si një diktaturë e mirëfilltë: brenda territorit mbante shoqërinë nën kontroll të hekurt përmes rrjetit të gjerë të bashkëpunëtorëve dhe hetuesisë; dhe jashtë territorit thyente ligjet e shteteve të tjera për të financuar dhe mbrojtur pushtetin e vet me çdo kusht. Një regjim që financohej nga paligjshmëria tregtare për të mirëmbajtur shtypjen e legalizuar politike.

Burimet:

• Gazeta Tema — Po ndodh tani në FSHS, ka nisur konferenca shkencore mbi ish-Sigurimin
• ATSH — Sula: Dokumentet e ish-Sigurimit, bazë për studimin shkencor
• BalkanWeb — Dëshmia e Jonuz Mersinit për urdhrin e asgjësimit të Ahmet Zogut
• Telegrafi — Kontrabanda e cigareve në Shqipërinë komuniste

— Redaksia ZHURMA