Çfarë bën romanin 'I arratisuri' të Taip Sulkos një eksperiment metapsikologjik?

BOSTON — Romani “I arratisuri” i Taip Sulkos, i vlerësuar nga kritikuesi Arben Iliazi në Dielli, paraqet një univers irracional të përqendruar në qytezën imagjinare Anadell, ku shtypja e vazhdueshme e instinkteve njerëzore krijon një ferr të vërtetë. Iliazi thekson “një kompleksitet të pazakontë të strukturës së mendimit dhe fjalisë” dhe një koherencë të madhe gjuhësore dhe stilistike.

Sulko nuk flet për histori të nëndheshme, por për një “qytetërim të pamundur” ku lufta për ekzistencë zhvillohet me një dinamikë psikike të jashtëzakonshme. Në Anadell, energjitë devijohen, shtypja ruhet me fanatizëm dhe duket sikur nuk ekziston asnjë alternativë tjetër veç “arratisjes”. Autori e sheh këtë luftë me një idealizëm moral, nga një këndvështrim i ri kulturor dhe sociologjik, pa cunguar rrënjët instiktive të shoqërisë dhe pa mistifikuar marrëdhëniet shoqërore, duke arritur të depërtojë në strukturën historiko-sociale të këtij qytetërimi të brishtë.

Protagonisti Ermiri, hero lirik i romanit, lihet i lirë vetëm në fantazinë e tij të ndjekë qëllimet e tij natyrore, nëpërmjet peripecive të arratisjeve, që janë më shumë një rebelim ndaj realitetit, se sa një kënaqje tërësore e nevojave njerëzore. Ai përpiqet të transformojë instinktet në një sistem racional të imponuar nga jashtë, duke mohuar identitetin e shtypjes të ngritur nga ideologjia sunduese. Sulko e vëren këtë luftë si një reflektim të shtypjes së zhvillimit biologjik universal nga despotizmi i brendësuar, kufizimet e vëna nga pushteti dhe sundimi shoqëror, që suprimojnë zhvillimin biologjik duke shtuar faktorë sociologjikë të kundërt me dinjitetin dhe zhvillimin historik.

Romani paraqet një galeri të gjerë personazhesh të individualizuar: mësuese Sosja, prifti Hal Kryevidhi, Lalë Rrapi, Mentor Shelgu, I plotfuqishmi, Gjyla, Ulumani, Tunxhi, Sidrita, cigania Anja, Engjëlli, Rezarti, Radiopërhapja, Memeci i Malajt, dhe Engjëlli me teatrin pa fjalë. Secili prej tyre tipizohet, konkretizohet dhe emocionizohet në marrëdhënie me tjetrin, duke u bërë pikë takimi ku individ i rëndomtë takon shoqërinë e kudopranishme, ku shenjohet tensioni dhe ndërveprimi social. Personalizimi nuk kufizohet në trajtimin e njerëzve si seri; ata janë e kundërta e një universi personal ku, në mjedisin ku gjallojnë të gjitha të sistematizuara, asgjë nuk krijohet.

Sulko përshkruan arratisjet si procese të ndërgjegjshme dhe të pandërgjegjshme, si dimensione të një rendi gjenetiko-historik, në një mjedis natyror dhe njerëzor të traumatizuar. Ikja nga realiteti shërben si metaforë përsiatëse, urë reflektimi që bashkon botën konkrete me mendimet abstrakte, duke vizualizuar kalimin e pandalshëm të kohës dhe efektin e saj mbi jetën. Riorganizimi i kujtesës shoqërohet me riorganizimin e përmbajtjes njohëse të fantazisë, rifituar kështu të vërtetën e tyre.

Logjika e brendshme e këtij konceptimi, me kompleksitet të pazakontë të strukturës së mendimit dhe fjalisë, krijon një tekst të rrjedhshëm, të qartë, poetik dhe mjaft bindës, me paralelizma psikologjikë dhe një ekzistencë të trupëzuar lirike. Iliazi vlerëson koherencën gjuhësore dhe stilistike, duke e quajtur Sulkon një shkrimtar të avangardës krijuese që diktuan rregullat kategorike të shpirtit, duke bërë botën një dukje të shpirtit. Sulko, si spiritualist modern, e ndan botën nga njeriu si dy kategori të pavarura materiale dhe shpirtërore, duke lënë materien në fatalitetin e saj, ku bashkimi i dy botëve mbetet i pashpjeguar. Vepra, e botuar në diasporë, rrezaton një dritë të re për botën shqiptare.

Burim: Dielli
— Redaksia ZHURMA