Andrea Mano: dora e tretë që ngriti Skënderbeun mbi shesh

Në qendër të Tiranës, mbi shesh, Skënderbeu rri mbi kalë me shpatë e përkrenare cjapi — vepra që një komb i tërë e njeh si fytyrën përfundimtare të heroit të vet. Emri që kujtohet zakonisht është ai i Odhise Paskalit. Por monumenti nuk doli nga një dorë e vetme: e firmosën tre skulptorë, të renditur sipas alfabetit — Andrea Mano, Janaq Paço dhe Paskali. Mano (1919–2000) është i pari në atë renditje dhe i fundit që kujtohet: skulptori tiranas që studioi në Romë e Leningrad, u kthye për atdhe në mes të luftës dhe la mbi sheshet shqiptare disa nga daltat më monumentale të kujtesës kombëtare.

Nga Tirana te Roma e Leningradi

Andrea Mano lindi më 1 shtator 1919 në Tiranë. Rrugën e artit e nisi herët e këmbëngulshëm: nga 1931 deri më 1938 ndoqi degën e vizatimit dhe të skulpturës në Shkollën Teknike të Tiranës, dhe më 1939 u nis për në Akademinë e Arteve të Bukura në Romë, ku punoi nën profesorin Zanelli. Italia i dha teknikën akademike — modelimin, anatominë, gjuhën e madhe të figurës — por s'ia mbaroi shkollimin: rrethanat e kohës e ndërprenë udhëtimin.

Kthimi për atdhe (1942)

Më 1942, pasi kishte mbaruar vitin e tretë në Romë, Mano e ndërpreu vetë studimin dhe u kthye në atdhe "për arsye patriotike" — ashtu si shumë studentë shqiptarë të asaj brezni, që zgjodhën vendin mbi diplomën në një kohë kur Shqipëria ishte nën pushtim. Ky detaj i vogël biografik thotë shumë për brezin: arti nuk ishte largim nga kombi, por një mënyrë për t'i shërbyer. Pas luftës, formimi i tij vazhdoi jashtë — nga 1946 deri më 1948 në Akademinë e Arteve të Bukura në Zagreb, dhe nga 1949 deri më 1954 me një bursë shtetërore në Akademinë "Repin" të Leningradit, nën profesorin Lishev Vsevolodoviç, ku fitoi titullin Skulptor. Roma, Zagrebi, Leningradi: tri shkolla të mëdha europiane u derdhën në një dorë të vetme shqiptare.

Monumenti i Skënderbeut (1968)

Vepra që e lidh Manon përgjithmonë me kujtesën kombëtare u ngrit më 11 janar 1968, për 500-vjetorin e vdekjes së Gjergj Kastriotit. Në zemër të Tiranës, mbi sheshin që sot mban emrin e heroit, u inaugurua Monumenti i Skënderbeut: figura kalorëse rreth njëmbëdhjetë metra e lartë, Skënderbeu me shpatë të ngritur dhe përkrenaren me kokë cjapi. Vepër monumentale që kërkonte më shumë se një mjeshtër, ajo doli nga bashkëpunimi i tre skulptorëve — Mano, Paço dhe Paskali. Fytyra e heroit ishte vazhdimi i drejtpërdrejtë i traditës që Murat Toptani e kishte nisur me bustin e parë modern të Skënderbeut më 1917 dhe që Paskali e kishte derdhur në bronz. Mano ishte një nga duart që e mbylli atë hark — që e ngriti fytyrën e njohur mbi një shesh të tërë, ku qëndron ende sot.

Partizani, Heroinat e Mirditës dhe daltat e kujtesës

Skënderbeu nuk qe monumenti i vetëm i Manos. Ai gdhendi Partizanin e Panjohur në Tiranë — figura që i jepte formë kujtesës së luftës — dhe ishte një nga bashkautorët e monumentit Heroinat e Mirditës në Rrëshen, të realizuar bashkë me skulptorët Fuat Dushku, Perikli Çuli dhe Dhimo Gogollari. Vepra e tij e diplomës kishte qenë kompozimi Partizanët shqiptarë, dhe përgjatë viteve modeloi një varg bustesh portreti — në mermer, bronz e materiale të tjera — të figurave të njohura të kohës. Si shumica e skulptorëve të brezit të vet, Mano punoi brenda gjuhës monumentale të realizmit socialist; por lënda që gdhendte — heroi, luftëtari, kujtesa kolektive — ishte më e vjetër se çdo regjim, dhe i mbijetoi atij.

Pedagogu: shkolla që vazhdoi

Ndoshta trashëgimia më e qëndrueshme e Manos nuk qëndron mbi asnjë shesh, por te brezat që i mësoi. Nga 1954 deri më 1970 ai dha mësim në shkollën e mesme artistike "Jordan Misja" në Tiranë, dhe nga 1970 deri më 1982 punoi si pedagog në atelienë e skulpturës monumentale të Institutit të Lartë të Arteve — sot Universiteti i Arteve. Gati tri dekada, dora që kishte gdhendur Skënderbeun u mësonte të rinjve si të modelonin baltën e si të derdhnin bronzin. Kështu tradita nuk mbeti te tri emrat e monumentit të vitit 1968: ajo kaloi më tej, nga mjeshtri te nxënësi, në një zinxhir që s'u këput.

Trashëgimia: një dorë në rrjetin e vetëm

Historia e artit shqiptar shpesh tregohet si një listë emrash të veçuar — sikur secili skulptor të kishte punuar i vetëm. E vërteta është një rrjet i vetmuar: Toptani gdhendi fillimin; Paskali e shpëtoi atë fillim nga harresa; Paço e Mano e ngritën bashkë me të mbi shesh; dhe secili prej tyre u mësoi të tjerëve. Andrea Mano është kujtesa se madhështia monumentale rrallëherë është vepër e një dore të vetme — se pas fytyrës që një komb e njeh si të vetën, ka gjithmonë më shumë se një emër. Ta kthesh atë emrin e harruar në dritë nuk është thjesht drejtësi biografike; është të kujtosh se kultura shqiptare, edhe në kushtet më të vështira, ka qenë gjithnjë një punë e përbashkët — një rrjet duarsh, jo një varg të vetmuarish.