Mehmet Ali Pasha: shqiptari që themeloi Egjiptin modern

Pak figura e tregojnë me aq qartësi sa Mehmet Ali Pasha se sa larg shkonte fati i një shqiptari brenda makinerisë së madhe osmane. I lindur më 1769 në Kavallë — qytet bregdetar i Maqedonisë lindore, sot në Greqi — nga një familje shqiptare, ai nuk trashëgoi as fron, as pasuri, as titull. Trashëgoi vetëm atë që trashëgonin shumë bashkëkombës: shpatën, guximin dhe një ndjenjë të ftohtë se bota i përkiste atij që dinte ta merrte. Brenda një jete, ky djalë i një oficeri provincial do të bëhej zoti i Egjiptit, themeluesi i një dinastie që do të mbretëronte gjer më 1952, dhe — me të drejtë — "babai i Egjiptit modern".

Nga Kavalla në Aleksandri

Babai i Mehmet Aliut, Ibrahim Aga, komandonte një forcë të vogël ushtarake provinciale nën guvernatorin e Kavallës, por vdiq kur i biri ishte ende fëmijë. I rritur jetim, Mehmet Aliu hyri herët në jetën ushtarake dhe në tregtinë e duhanit, ku mësoi atë ndjesi praktike për paranë e pushtetin që do ta shoqëronte gjithë jetën. Kthesa erdhi më 1801, kur u dërgua si oficer i një kontingjenti shqiptar — i ashtuquajturi arnaut — për të dëbuar nga Egjipti ekspeditën franceze të Napoleonit. Egjipti që gjeti ishte një vend i shkatërruar nga lufta dhe i copëtuar mes osmanëve dhe mamelukëve, kastës ushtarake që e kishte sunduar atë tokë për shekuj.

Në atë kaos, Mehmet Aliu pa jo rrezik, por mundësi. Me trupat shqiptare nën komandë, ai luajti me mjeshtëri mes palëve — mes Stambollit, mamelukëve dhe popullit të Kajros — derisa më 1805 ulematë dhe parësia e qytetit e shpallën vetë vali, guvernator të Egjiptit. Sulltani, i vënë para faktit të kryer, nuk pati ç'të bënte veçse ta njihte. Kështu një shqiptar pa rrënjë në Nil u bë zoti i tij — jo me firman, por me forcë e dinakëri.

Therja e Kalasë dhe konsolidimi i pushtetit

Pushteti i ri kishte një armik të vetëm vdekjeprurës: mamelukët. Më 1811, Mehmet Aliu i ftoi prijësit e tyre në Kalanë e Kajros, gjoja për të nderuar nisjen e të birit, Tusunit, drejt Arabisë. Kur kortezhi hyri brenda mureve, portat u mbyllën dhe trupat hapën zjarr. Therja e Kalasë e shfarosi për një ditë kastën që kishte sunduar Egjiptin për gjysmë mijëvjeçari. Ishte një akt i ftohtë, mizor dhe vendimtar — i tillë që e bëri Mehmet Aliun zot të vetëm e të padiskutueshëm.

Mizoria nuk është meritë dhe nuk duhet zbukuruar. Por është e drejtë të vëmë re se metoda — eliminimi i një oligarkie të ngurtësuar për t'i hapur rrugë një shteti të centralizuar — ishte gjuha e atij shekulli, jo shpikje shqiptare. Ajo që pasoi e dallon Mehmet Aliun nga thjesht një uzurpator i radhës.

Themeluesi i shtetit modern

Mbi gërmadhat e të vjetrës, Mehmet Aliu ndërtoi diçka që Lindja nuk e kishte parë: një shtet modern. Ai krijoi një ushtri kombëtare me rekrutë egjiptianë, të stërvitur sipas modelit europian nga oficerë francezë; ngriti fabrika armësh e tekstili; futi pambukun me fije të gjatë që do të bëhej thesari i ekonomisë egjiptiane; nacionalizoi tokën, dërgoi misione studimore në Europë dhe themeloi shkolla mjekësie, inxhinierie e gjuhësh. Egjipti, për herë të parë në shekuj, prodhonte vetë armët, oficerët dhe idetë e veta.

Kjo prirje për të kapur shtetin, për ta riorganizuar nga maja dhe për ta kthyer në një pushtet rajonal të pavarur, nuk ishte e huaj për mendësinë shqiptare të kohës. E njëjta logjikë e centralizimit dhe e autonomisë faktike po punonte njëkohësisht në Pashallëkun e Janinës nën Ali Pashë Tepelenën dhe në veri nën Bushatllinjtë e Shkodrës. Mehmet Aliu ishte degë e së njëjtës pemë — ajo plejadë shqiptarësh në shërbim e kundër Perandorisë që, nga vezirët Köprülü te pashallarët e fundit, e mbushën historinë osmane me emrin tonë.

Sfida ndaj Sulltanit

Egjipti i Mehmet Aliut shpejt u bë më i fortë se vetë zoti i tij nominal, Sulltani. Më 1825 i biri, Ibrahim Pasha, e nisi fushatën në More për t'i shtypur grekët e ngritur, fushatë që mbaroi me shkatërrimin e flotës osmano-egjiptiane nga fuqitë europiane në Navarino më 1827. Por goditja e vërtetë erdhi më 1831, kur Ibrahimi pushtoi Sirinë, theu ushtrinë sulltanore te Konia më 1832 dhe te Nisibi më 1839, duke ia hapur vetes rrugën drejt Stambollit.

Vetëm ndërhyrja e Fuqive të Mëdha e shpëtoi Perandorinë. Me Konventën e Londrës më 1840, Britania, Austria, Prusia dhe Rusia e detyruan Mehmet Aliun të tërhiqej nga Siria — por në këmbim i njohën atij dhe pasardhësve të tij sundimin e trashëgueshëm mbi Egjipt. Kjo ishte fitorja e fshehur brenda humbjes: një guvernator i thjeshtë kishte siguruar një dinasti.

Dinastia dhe trashëgimia

Mehmet Ali Pasha vdiq në Aleksandri më 1849, plak e i sfilitur. Por shtëpia që themeloi mbijetoi shekullin: vali, pastaj khedivë, sulltanë e mbretër, dera e tij sundoi Egjiptin pa ndërprerje gjer më 1952, kur revolucioni i Oficerëve të Lirë rrëzoi mbretin Faruk dhe i dha fund 147 vjetëve të një dinastie me rrënjë shqiptare.

Çfarë na thotë kjo histori? Jo se duhet të ndihemi krenarë për një pushtet që nuk ishte shqiptar dhe nuk u shqua kurrë si i tillë — Mehmet Aliu nuk ndërtoi Shqipëri, ndërtoi Egjipt, dhe pasardhësit e tij u egjiptianizuan plotësisht. Po na thotë diçka tjetër, më të thellë: se brenda kornizës osmane, ku katër shekuj nën osmanët u kërkuan shqiptarëve të zhdukeshin si komb, vetë shqiptarët u ngjitën në majat e pushtetit ushtarak e shtetformues — nga Egjipti te Tunizia, nga Bagdadi te Stambolli. Aftësia ishte e jona; humbja ishte se ajo aftësi shërbeu çdo flamur veç tonit. Mehmet Ali Pasha është njëherësh dëshmi e gjeniut shqiptar për shtet dhe kujtesë e hidhur se sa gjatë na mungoi një shtet ku ai gjeni të punonte për ne.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Muḥammad ʿAlī, Pasha and viceroy of Egypt".
• Encyclopædia Britannica, "Egypt — Muhammad Ali and his successors, 1805–82".
• Khaled Fahmy, All the Pasha's Men: Mehmed Ali, His Army and the Making of Modern Egypt (Cambridge University Press, 1997).
• Afaf Lutfi al-Sayyid Marsot, Egypt in the Reign of Muhammad Ali (Cambridge University Press, 1984).
• "Muhammad Ali dynasty" dhe "Battle of Navarino" — sinteza enciklopedike, Wikipedia.

— Redaksia ZHURMA