27 vjet pa Aganin: Cyrih mban mend filozofin e Rambujesë

Nëntë maj, Cyrih — diaspora zvicerane do të qëndrojë para imazheve të njeriut që mori Kosovën në tryezën e negociatave dhe u vra para se ta shihte lirinë e saj.

Konsullata e Republikës së Kosovës në Cyrih, bashkë me Shoqatën "Sali Çekaj" dhe Muzeun Kombëtar të Kosovës, do të hapë më 9 maj 2026 ekspozitën tematike-muzeore "Kontributi atdhetar, intelektual dhe politik i akademik Fehmi Aganit". Ora 18:00, Katzenbachstrasse 4, Zürich. Dita e zgjedhur nuk është rastësi: Fehmi Agani u vra më 6 maj 1999. Europës i qëndron nëntë maji; Agani kishte vdekur tre ditë para.

Fehmi Agani lindi në Gjakovë në vitin 1932. Filozof dhe sociolog i formuar, ai ndërtoi karrierën akademike në Universitetin e Prishtinës dhe e mbajti të gjallë debatin intelektual shqiptar gjatë dekadave kur ai debat kishte çmim. Ishte ndër themeluesit e Lidhjes Demokratike të Kosovës në 1989 — organizata e rezistencës paqësore që Rugova e udhëhoqi, por Agani e mendoi. Kur Rugova u shoqërua nga forcat serbe drejt Beogradit në mars 1999, Agani u bë kreu i delegacionit kosovar në negociatat e Rambujesë. Atje, me Beogradin dhe fuqitë perëndimore rreth tryezës, ai e mbroi jo vetëm kufirin e propozuar por arkitekturën juridike të vetëvendosjes.

Agani nuk negocionte me fjalë politike — negocionte me kategori filozofike. Kjo e bënte të rrezikshëm dhe të pazëvendësueshëm.

Ai u vra më 6 maj 1999, tri ditë para përfundimit të bombardimeve të NATO-s. Forcat serbe e nxorën nga autobusi në rrugën Prishtinë–Prizren dhe e ekzekutuan. Kishte 67 vjeç. Nuk e pa Kosovën e lirë.

Ekspozita e Cyrihut, e ndërtuar bashkërisht nga Konsullata, Muzeu Kombëtar dhe shoqata diasporike "Sali Çekaj", tregon se mekanizmat e kujtesës ende funksionojnë — të paktën jashtë vendit. Diaspora zvicerane ka ruajtur lidhje afektive me figurat e rezistencës; kjo ekspozitë është vlerë.

Por ekziston edhe rreziku i çdo ekspozite ceremoniale: Agani kujtohet si figurë historike, jo si mendimtar aktiv. Kjo është dallimi mes kujtesës institucionale dhe trashëgimisë intelektuale të gjallë. Agani la pas shkrime mbi shoqërinë shqiptare, mbi arsimin si instrument politik, mbi formën e shtetit që Kosova duhej të ndërtonte. Ato shkrime ekzistojnë. Nuk janë lexuar mjaftueshëm — as brenda vendit, as në diasporë.

Agani i takon gjeneratës që mbajti mendimin politik shqiptar të gjallë nën dy sisteme shtypëse: komunizmin jugosllav dhe apartidin serb të viteve nëntëdhjetë. Intelektualët e kësaj gjenerate — ata që e kuptuan se çlirimi kërkon jo vetëm armë por edhe koncepte — po humbasin nga memoria publike njëri pas tjetrit. Kur figurat e kësaj gjenerate kujtohen vetëm me ekspozita ceremoniale dhe jo me debate të ideve, ajo çfarë humbet nuk është vetëm biografi. Humbet struktura argumentuese e vetë rezistencës.

Cyrih, 9 maj 2026. Vini. Pastaj lexojeni.

Burim: Bota Sot, Albinfo.ch

— Redaksia ZHURMA