Kadareja mes artificit dhe origjinalitetit: çfarë thonë leximet e reja

TIRANË — Kur Ismail Kadareja i vuri titullin "Ur-Libri" një teksti të vetin, ai e nisi me një skenë të thjeshtë: një mik që flet për pasionin e tij të fundit, një bisedë që ka ndodhur më parë, një vëzhgim që lexuesi e njeh mirë — "s'është herë e parë që flasim për këtë." Është hapje që refuzon të bëjë llogaritë me lexuesin, që nuk i kërkon falje për mungesën e aksionit. Në vend të saj, ofron diçka më të vështirë: një argument mbi vetë aktin e shkrimit si artific, si "marifet" që e tejkalon çdo përpjekje për "freskim rrënjësor" të zhanrit.

Ky tekst, botuar në Telegrafin sipas rubrikës "Fjalët", e gjen Kadarenë në një pozicion mbrojtës — jo të veprës së tij, por të letërsisë si formë. Personazhi K.V. kërkon një rinovim që do t'i bënte "të panevojshme të gjitha gjetjet letrare, klishetë, trajtat e ngrira." Kadareja kundërshton: vetë akti i të shkruarit është i stisur, "ca shenja e shenjëza mbi letër, mbi të cilat njeriu rrinte me orë të tëra seriozisht, si i lajthitur." Në këtë shkëmbim, sipas Telegrafit, qëndron një nga qëndrimet e pakta publike të Kadaresë mbi estetikën — jo si teori, por si dialog i mbajtur me ironi.

Në një kohë kur origjinaliteti shpallet lehtë, Vangjush Saro shkruan në të njëjtën rubrikë të Telegrafit se "mungesa e frikshme origjinaliteti e gjetjesh ka ngritur një perde mosbesimi midis krijuesve dhe lexuesit." Saro citon Robert Frostin — "Dy udhë u ndanë në pyll / dhe unë mora atë që s'ishte rrahur shumë" — dhe shton një vëzhgim më pak të njohur: "sot, një mungesë e frikshme origjinaliteti... sidomos në poezi." Nuk e përmend Kadarenë drejtpërdrejt, por vendos një kornizë: në një treg ku origjinaliteti është fjalë e rëndë, çfarë do të thotë të flasësh për artificin si vlerë?

Profesor Enver Kabashi, në një ligjëratë të raportuar nga Zëri, ofron një përgjigje që e zhvendos pyetjen nga forma në përmbajtje. "Letërsia e Kadaresë është letërsi shqipe," thotë ai. "Nuk e di a do të ishte e plotë letërsia shqipe pa letërsinë e Kadaresë." Kabashi vë në dukje një korpus që trajton historinë shqiptare "në të gjitha periudhat dhe të shkripet e të saj" — nga "Përbindëshi" e deri te krushqit "të ngrirë me ngjarje" në Kosovë. Për të, Kadareja nuk është origjinal sepse shpik zhanrin, por sepse e bën historinë shqiptare "pjesë të letërsisë botërore" — një kalim që ndodh përmes lidhjeve me "qytetërimet dhe perandoritë e mëdha."

Këtu buron një tension që burimet e lejojnë por nuk e zgjidhin. Kabashi lexon Kadarenë si hartograf të kombit: dy kapitujt e parë të "Piramidës" "merren vetëm me gurët", gurët kanë numra, dhe "që nga ndërtimi i Piramidës së Keopsit, historia jonë është pjesë e letërsisë së Kadaresë." Kadareja i "Ur-Librit", ndërkaq, flet për gurin si material i pamundur — për romanin "për asgjë" që ëndërronte Flauberti. Njëri e sheh letërsinë si urë ndërmjet kohëve; tjetri, si dyshim mbi vetë mundësinë e urës.

ZHURMA nuk e zgjedh këtë tension — ai ekziston në leximet e publikuara. Kabashi, sipas Zërit, e njeh: "herë mund të kontestohen, herë duken bindëse" gjërat që thotë. Por nuk ka kundër-lexim të strukturuar në burimet e disponueshme; asnjë prej tyre nuk e pyet pse Kadareja, autor i korpusit më të gjerë historik në letërsinë shqipe, shkroi kaq rrallë për periudhën e vet të drejtpërdrejtë — për diktaturën që e mbajti në Tiranë dhe e çoi në Paris. "Piramida" lexohet si alegori e Hoxhës, por Kadareja e mohoi këtë lexim gjatë jetës; "Ur-Libri" flet për artificin, por jo për censurën.

Çfarë mbetet është një figurë e ndarë midis dy regjistesh: ajo që lexohet si zë kombëtar dhe ajo që shkruan si skeptic i formës. Telegrafi e boton të dyja — Kadarenë që mbron "marifetin" dhe Saron që ankohet për mungesën e "gjetjeve." Zëri e boton vetëm një — Kadarenë si kronist të pakrahasueshëm. Nuk ka kontradiktë direkte, por ka kufij të ndryshëm të vëmendjes. Nëse Kadareja është vërtet "i pakrahasueshëm" në trajtimin e historisë, siç thotë Kabashi, pse kritika shqipe kaq rrallë e trajton atë si problem — si pyetje që kërkon përgjigje, jo si fakt që kërkon konfirmim?

Burimet:

• Telegrafi — teksti "Ur-Libri" i Ismail Kadaresë, me dialogun mbi artificin dhe rinovimin letrar
• Zëri — ligjërata e Enver Kabashit mbi historinë shqiptare në korpusin e Kadaresë
• Telegrafi — teksti i Vangjush Saros "Fjalë për origjinalitetin" mbi krizën e gjetjeve në krijimtarinë bashkëkohore

— Redaksia ZHURMA