Përgatiti: Rrahim Sadiku

Rrënjët e besimit ilir shtrihen thellë në parahistori. Ato lidhen me një periudhë parailire e pellazgjike, por jehona e tyre më e hershme që ka arritur deri tek ne zë fill qysh në epokën e Neolitit (6000 - 2000 p.e.s.).

Qytetërimi ilir nuk ishte thjesht një grumbull fisesh, por një formacion i mirëfilltë organizativ, juridik dhe ushtarak që luajti një rol thelbësor në zhvillimet e Gadishullit Ballkanik. Sot, shkencëtarët pranojnë një fakt magjepsës: mitologjia dhe qytetërimi ilir i kanë dhënë shumë hua edhe vetë mitologjisë greke dhe asaj romake.

Natyra e Besimit Ilir

Si shumica e popujve të lashtë, ilirët ishin politeistë (besonin në shumë zota). Sistemi i tyre mitologjik ishte i pasur dhe i larmishëm:

• Hyjnitë njerëzore dhe të mbinatyrshme: Shumica e figurave kishin tipare njerëzore me aftësi të jashtëzakonshme fizike e mendore, shpesh të gërshetuara me forma gjallesash që flisnin, udhëzonin, shpërblenin apo ndëshkonin.
• Mbretërit Hyjnorë: Edhe mbretërit ilirë merrnin tipare hyjnish në mitologjinë popullore, duke pasur vendqëndrime madhështore në shërbim të shtetit dhe dinastisë.
• Kulti i Natyrës (Dendromorfizmi): Një formë shumë e hershme e besimit ishte adhurimi i drurëve dhe pyjeve të shenjta. Për shembull, në Dodonë, lisi i shenjtë formonte një "paratempull" në natyrë, i cili më vonë u lidh me Zeusin dodonas.

Shënim historik: Sot, shumë territore të ish-Ilirisë banohen nga popuj pa lidhje shpirtërore me këtë trashëgimi, gjë që e ka vështirësuar studimin e saj. Prandaj, studimet më të thella të ilirologjisë lidhen natyrshëm me trojet e sotme shqiptare (si pasardhës të drejtpërdrejtë) dhe, deri diku, me ato kroate.

👑 Panteoni Ilir: Zotat, Heronjtë dhe Nimfat

Për ta kuptuar më mirë botën shpirtërore të të parëve tanë, hyjnitë ilire mund t'i ndajmë në disa kategori kryesore:

1. Hyjnitë Qendrore dhe të Luftës

• Redoni: Hyjni madhore dhe qendrore, veçanërisht në trevat bregdetare. Ai ishte mbrojtës i deteve, ndihmëtar në ngritjen e qyteteve dhe frymëzues i lulëzimit të shtetit. Në ikonografi paraqitet si një djalosh me kapelë ilire, i shoqëruar gjithmonë nga një delfin.
• Medauri: Hyu ilir i luftës, jashtëzakonisht i rëndësishëm. Qendra e kultit të tij ishte Rizoni, por gjurmë të tij gjenden edhe në Selcën e Poshtme, ku i dedikohen mburoja me rrathë koncentrikë dhe përkrenarja ilire.
• Bindi: Hyjnia kryesore e fisit të njohur të japodëve.

2. Krijuesit e Qyteteve dhe Eponimet

• Iliri: Eponimi i tërë popullit të lashtë ilir. Sipas legjendës, ai ishte biri i Polifemit dhe nimfës Galatea. Fëmijët e tij (Enkeleu, Autari, Dardani, Daortha, etj.) i dhanë emrat fiseve më të njohura ilire.
• Epidamni: Hero-kult i fisit të taulantëve dhe themeluesi legjendar i qytetit të Durrësit. Ai u hyjnizua si krijues i gjenealogjisë së dinastisë mbretërore ilire.
• Dyrrahu: Nipi i Epidamnit, i lindur nga bashkimi i Melisës me hyun e detit. Për një kohë qyteti mbajti emrat e të dyve, por më vonë emri Dyrrah (Durrësi i sotëm) u bë përfundimtar.
• Joni: Biri i Dyrrahut, legjenda e të cilit i dha emrin Detit Jon dhe përfshin një hapësirë të gjerë të Ilirisë së Jugut dhe Epirit.
• Dardania & Dauni: Hyjni pajtore që u dhanë emrin krahinave të mëdha të Dardanisë (Kosovës së sotme) dhe Daunisë (në Italinë e sotme).

3. Hyjnitë e Natyrës, Pjellorisë dhe Dashurisë

• Diana Kandave: Hyjneshë e nderuar e fisit të kandavëve dhe parthinëve, tempulli i së cilës ndodhej pranë rrugës Egnatia (afër Elbasanit). Emri i saj (sipas gjuhëtarit E. Çabej) lidhet drejtpërdrejt me fjalën shqipe "Zana" dhe përfaqësonte pjellorinë e vegjetacionin.
• Dioni Duali: Hyjni e ilirëve paionë, që mendohet se lidhet me fjalën shqipe "dej" (me u de/dehur), duke përfaqësuar ceremonitë dioniziake të gëzimit dhe verës.
• Derroni: Një tjetër hyjni paione, emri i të cilit lidhet me bujqësinë dhe fjalën shqipe "djerrë" (tokë e papunuar).
• Thana dhe Vidasi: Një çift i njohur hyjnor ilir që dëshmohet në disa monumente të rëndësishme.
• Nimfat (Melisa, Anzotika, Ika, Lutossika, Latra, Sentona): Iliria ishte e mbushur me kulte nimfash. Melisa (Nëna e Dyrrahut) u shndërrua në bletë dhe ishte simbol i mjaltit e verës. Ndërsa te fiset liburne, nimfa si Anzotika dhe Ika kishin atribute të ngjashme me Afërditën (perëndeshën e bukurisë dhe dashurisë).

4. Hyjni të Tjera Mbrojtëse

• Nutrika: Hyjneshë e ilirëve veriorë, e njohur si mbrojtëse e fëmijëve.
• Andini dhe Tato: Hyjni të nderuara thellë në trevat dardane dhe rrethinat e Kaçanikut e Shkupit.
• Nesti: Hyjni dhe emër i një lumi ilir, simbol i kultit të ujit.
• Logetët: Emërtim i mesapëve për "Motrat e Fatit", të cilat kishin ndikim në të gjithë jetën njerëzore.

🐍 Simbolet dhe Kafshët e Shenjta

Mitologjia ilire është thellësisht e lidhur me faunën dhe elementet e natyrës:

• Gjarpri: Figura më kryesore e regjionit të vjetër ilir. Një kafshë e shenjtë e kultizuar gjerësisht. Në këtë linjë njihet edhe Boa (hyjni ilire në formë gjarpri) dhe çifti hyjnor Drakoni dhe Drakena.
• Kali: Një tjetër kafshë thelbësore. Mezana ishte hyjnia supreme e daunëve, emri i së cilës lidhet me fjalën shqipe "mëz" (kalë i ri). Ilirët u flijonin kuaj zotave të tyre në ceremoni të veçanta.
• Dragoi: Përfaqësohet në mitin e Kadmit (Mbretit të Enkelejve), i cili u vizatua në një kryevepër të artit ilir në Selcën e Poshtme si një kalorës me një dragua pas krahëve.
• Sfinksi dhe Krijesat Hibride: Besimet ilire përfshinin edhe krijesa mitike. Në qytetin e Antigonesë është gjetur një figurë bronzi e shek. III p.e.s. që paraqet një sfinks me fytyrë të bukur femre, krahë shqiponje dhe kthetra luani.

Trashëgimia shpirtërore e ilirëve flet për një popull thellësisht të lidhur me tokën, detin dhe yjet. Ruajtja dhe njohja e kësaj mitologjie është një dritare e hapur drejt vetëdijes sonë kombëtare dhe historisë së lashtë të njerëzimit.

— Redaksia ZHURMA