Antigonea: qyteti që Pirroja ndërtoi për dashurinë dhe Roma e shkatërroi për urrejtje

GJIROKASTËR — Mbi kodrën e Jermës, 14 kilometra larg qytetit të Gjirokastrës, rrënojat e Antigonesë qëndrojnë si një dëshmi e heshtur e një qyteti që jetoi vetëm 150 vjet, por la gjurmë të pandreqshme në historinë shqiptare. E themeluar në shekullin III para Krishtit nga mbreti Pirro i Epirit, Antigonea u shkatërrua plotësisht nga ushtria romake në vitin 167 p.e.s., pasi qyteti kishte mbështetur Maqedoninë kundër Romës. Sot, Parku Arkeologjik i Antigonesë është një nga sitet më të rëndësishme të trashëgimisë kulturore në Shqipëri, duke ofruar një pasqyrë të jetës urbane, arkitekturës dhe organizimit shoqëror të kohës antike.

Pse ka rëndësi

• Antigonea u themelua nga mbreti Pirro i Epirit në vitin 295 p.e.s. për nder të gruas së tij, Antigone, bijë e mbretit Ptoleme të Egjiptit.
• Qyteti u shkatërrua nga Roma në vitin 167 p.e.s. si ndëshkim për aleancën me Maqedoninë, duke u braktisur për shekuj.
• Rrënojat e Antigonesë zbulojnë një plan urbanistik të avancuar për kohën, me rrugë të drejtuara në sistem hipodamik dhe mure rrethuese me gjatësi 4 kilometra.

Sipas historianit grek Plutarkut, Antigonea ishte "qyteti që u lind nga dashuria dhe u shkatërrua nga urrejtja". Kjo frazë, e cituar nga Wikipedia (shqip), përshkruan një nga episodet më dramatike të historisë së Epirit. Pirro, mbreti i Epirit, u detyrua të largohej nga froni në moshën 17 vjeçare pas një kryengritjeje. Ai gjeti strehim në oborrin e mbretit Ptoleme të Egjiptit, ku aftësitë e tij ushtarake tërhoqën vëmendjen e mbretëreshës Berenice. Si shpërblim, Pirro u martua me Antigonenë, vajzën e Berenices, dhe me mbështetjen e saj u kthye në Epir për të rimarrë fronin. Në shenjë mirënjohjeje, Pirro themeloi dy qytete me emrat e tyre: Berenika në Thesproti dhe Antigonea në Antitani, afër Gjirokastrës së sotme.

Antigonea u ndërtua mbi një kodër strategjike, 600 metra mbi nivelin e detit, duke kontrolluar luginën e Drinosit, e cila në antikitet njihej si "ngushticat e Antigonesë". Sipas Wikipedia (anglisht), qyteti ishte i vendosur në një pozicion pothuajse të papushtueshëm, duke lejuar kontroll mbi rrugët tregtare dhe ushtarake midis maleve dhe detit. Plani urbanistik i qytetit ishte i avancuar për kohën, me një sistem rrugësh të organizuar në formë hipodamike. Rruga kryesore, me gjatësi 900 metra dhe gjerësi 4.8 metra, lidhte dy portat kryesore të qytetit, ndërsa rrugët dytësore krijonin blloqe banesash në formë katrorësh me përmasa 51x102 metra. Muret rrethuese, me gjatësi 4 kilometra, ishin të ndërtuara me blloqe gurësh të latuar dhe mbroheshin nga kulla katërkëndëshe në pikat strategjike.

Gërmimet arkeologjike kanë zbuluar një sërë strukturash të rëndësishme brenda qytetit. Në Agoranë, qendra publike e qytetit, është gjetur një portik me kolonadë dorike me gjatësi 60 metra dhe gjerësi 8.6 metra. Pranë tij, arkeologët kanë zbuluar pjesë të një skulpture bronzi të një kalorësi, e cila mund të ketë qenë kushtuar vetë Pirros. Brenda banesave, të cilat i përkisnin shtresave tregtare dhe zejtare, janë gjetur punishte për përpunimin e metaleve dhe lëkurave. Këto gjetje dëshmojnë për shkallën e lartë të kulturës dhe mirëqenies së qytetit gjatë periudhës së tij të shkurtër ekzistence.

Fati i Antigonesë u vulos në vitin 167 p.e.s., kur Roma fitoi luftën kundër Maqedonisë. Konsulli romak Pal Emili, duke zbatuar një urdhër të Senatit, urdhëroi shkatërrimin e 70 qyteteve në Epir dhe Iliri si ndëshkim për aleancën me Maqedoninë. Antigonea, e cila kishte mbështetur Maqedoninë, u plaçkit dhe u shkatërrua plotësisht. Qyteti nuk u rindërtua kurrë, megjithëse në shekullin VI pas Krishtit u ndërtua një kishë paleokristiane brenda rrënojave të tij. Kisha, e cila është një kishë njënefëshe me absida anësore trekëndëshe, dallohet për mozaikun e saj, i cili përshkruan një figurë me trup njeriu dhe kokë qeni. Kjo figurë është identifikuar me Shën Kristoforin dhe përbën një nga shembujt më të hershëm të kësaj paraqitje ikonografike.

Gërmimet e para në Antigone u ndërmorën në prag të Luftës së Parë Botërore nga arkeologu S. Evangelidhi. Që atëherë, punimet arkeologjike kanë vazhduar me ndërprerje, duke zbuluar gjithnjë e më shumë detaje për jetën në këtë qytet të lashtë. Sot, Parku Arkeologjik i Antigonesë është një nga atraksionet kryesore turistike në Shqipëri, duke tërhequr vizitorë nga e gjithë bota. Sipas Klan Kosovës, ky park përfaqëson "një simbol të rëndësishëm të historisë, kulturës dhe identitetit kombëtar shqiptar". Megjithatë, pavarësisht rëndësisë së tij, Antigonea mbetet një dëshmi e një epoke të humbur, një qytet që u shua nga urrejtja e luftës dhe u harrua nga koha.

Burimet:

• Klan Kosova — Raport mbi rëndësinë e Parkut Arkeologjik të Antigonesë si simbol i trashëgimisë kulturore shqiptare
• Gazeta Metro — Përmbledhje mbi historinë dhe rëndësinë e Antigonesë
• Wikipedia (shqip) — Artikull i detajuar mbi historinë, gjeografinë dhe gjetjet arkeologjike të Antigonesë
• Wikipedia (anglisht) — Informacion shtesë mbi historinë ushtarake dhe arkitekturën e Antigonesë

— Redaksia ZHURMA