Vjosa Osmani: kryetarja që e ndan vendin me kryeministrin

Vjosa Osmani e mori prezidencën në një moment kur Kosova s'kishte një kryeministër me të cilin të ndahej. Mbledhja e parë e qeverisë Kurti ishte mbajtur tri javë para se ajo të betohej. Pesë vjet më pas, fundi i mandatit të saj — prill 2026 — vjen tek e njëjta pyetje me të cilën nisi: çfarë lloj kryetareje zgjodhi të jetë?

Lindur më 17 maj 1982 në Mitrovicë, e shkolluar në Universitetin e Prishtinës dhe me dy doktorata juridike nga Pittsburgh-u, Osmani u rrit politikisht në LDK-në e Sejdiut. Tre mandate deputete e kandidate për kryeministre në vitin 2019. Kur partia e saj refuzoi reformat që ajo kërkonte, Osmani u largua më 7 shtator 2020 dhe themeloi Guxo-n më 2 janar 2021. Në zgjedhjet e shkurtit të atij viti mori 300,000 vota — më shumë se çdo grua në historinë parlamentare të Kosovës — dhe pastaj u zgjodh kryetare nga Kuvendi më 4 prill 2021, në raundin e tretë.

Kryetarja kundër kryeministrit

Kushtetuta i jep kryetarit të Kosovës më shumë se sa simbolika dhe pak më pak se sa pushtet. Çfarë mbushi Osmani në atë hapësirë mes pikave përcakton mandatin e saj: dialogu me Beogradin, emërime gjyqësore, përfaqësimi ndërkombëtar, vendosjet diplomatike. Asnjëra nga këto nuk mund të bëhej pa miratimin ose, të paktën, pa heshtjen e Albin Kurtit.

Heshtja nuk ka ardhur. Konflikti mes saj dhe qeverisë Vetëvendosje ka qenë i përhershëm dhe publik — që nga formulimet për dialogun deri te kush e flet Kosovën në Bruksel apo Uashington. Osmani është afirmuar si zëri që mbron Kosovën në fjalimet ndërkombëtare; Kurti është afirmuar si zëri që e mban veten të afërt me publikun e brendshëm. Të dy mendojnë se mbajnë po atë vend.

Beograd: njohja para çdo gjëje

Pozicioni i saj ndaj Beogradit ka qenë i prerë: njohje pa kushte, kërkim falje për luftën, ndëshkim për krimet e luftës. Kjo e ka bërë armike të natyrshme të çdo formule diplomatike që merr emrin "kompromis konstruktiv" — formula të cilat Brukseli i ka ofruar dhe Beogradi i ka bllokuar përsëri e përsëri.

Ndryshe nga Kurti, që ka folur shpesh për "shembjen" e Serbisë si shtet kosovo-mohues, Osmani ka folur për Serbinë si shtet që duhet ta mbante përgjegjësinë. Distancë e vogël retorike, ndryshim i madh strategjik. E para presupozon armik që nuk ndryshon kurrë; e dyta presupozon shtet që mund të çohet, ndoshta një ditë, para një gjykate.

Çfarë mbete jashtë mandatit

Disa gjëra që Osmani s'i ka bërë janë po aq tregimtare sa ato që i ka bërë. Ajo nuk ka kërkuar amendamente kushtetuese për të zgjeruar pushtetin presidencial. Nuk ka organizuar referendume parësore. Nuk ka kontestuar publikisht zgjedhjen e kryeministrit edhe kur kishte motive ta bënte. Mandati i saj — pavarësisht përplasjeve — ka qenë rolik institucional: dikush që mban funksionin pa e tendosur sistemin.

Më 30 gusht 2022, Osmani emëroi këngëtaren Dua Lipa Ambasadore Nderi e Kosovës — gjest simbolik që e lidh diasporën e gjeneratës së dytë me shtetin që prindërit e saj e lanë. Atifete Jahjaga, kryetarja para saj, kishte bërë të njëjtën gjë me Rita Ora-n më 2015. Të dyja zgjedhje që thonë se Kosova nuk e ka kombin vetëm brenda kufijve.

Çka len pas

Mandati i saj mbaron në prill 2026. Ajo që i len pasardhësit nuk është një Kosovë e zgjidhur — pavarësia e plotë akoma është diku midis ëndrrës dhe formulës — por një praktikë kushtetuese ku kryetari mund të jetë zë i pavarur pa qenë armik i qeverisë. Në një shtet ku tre nga tetë presidentët e mëparshëm kanë dhënë dorëheqjen ose janë larguar para fundit, kjo është më shumë se sa duket.

Pyetja e radhës i takon Kuvendit që do ta zgjedhë pasardhësin: a do të zgjedhë dikë që e mban institucionin si Osmani, apo dikë që do ta vërë sërish në vendin e dytë të heshtjes presidenciale?

Pittsburgh-u dhe rrjeti që nuk shihet

Edukimi juridik i Osmanit në Pittsburgh — LLM më 2005, doktoratura SJD më 2015 me një tezë mbi zbatueshmërinë e Konventës së Vjenës për Shitjen Ndërkombëtare të Mallrave në Kosovën që po lindte si shtet — i ka dhënë asaj një rrjet që pak politikanë kosovarë e kanë: akademinë juridike amerikane. Kjo nuk është detaj biografike. Është themeli i pozicionit të saj ndaj dialogut dhe ndaj statusit ndërkombëtar të Kosovës.

Për dekadën që ka kaluar, Osmani ka qenë folëse e ftuar në programe të Universitetit të Pittsburgh-ut, ka mbajtur ligjërata në Universitetin e Cornell-it, ka qenë anëtare e Komisionit Kushtetues që përgatiti pavarësinë, dhe — më e rëndësishme se të gjitha — përfaqësuese e Kosovës para Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë në Hagë gjatë procedurës këshilluese për ligjshmërinë e shpalljes së pavarësisë në vitin 2010. Atëherë ajo ishte vetëm 28 vjeçe.

Kjo eksperiencë ka prodhuar tek ajo një tipar që e dallon nga shumica e politikanëve kosovarë: bindja se shteti i Kosovës kërkon, mbi të gjitha, mbrojtje juridike — argumente, dokumente, jurisprudencë — dhe jo vetëm mbështetje politike. Kjo bindje ka modeluar mënyrën se si ka folur për Beogradin, për BE-në, për ICJ-në. Çdo qëndrim i saj ka pasur peshë juridike, jo vetëm retorike. Ndryshe nga Kurti, që argumenton në regjistrin e drejtësisë morale, Osmani argumenton në regjistrin e ligjit pozitiv. Të dyja janë legjitime. Të dyja janë të nevojshme. Që të dyja janë të mbajtura nga gra në politikën kosovare — nga Atifete Jahjaga te Vjosa Osmani — është një vazhdimësi që meriton të vihet re.

Çfarë mbetet pas saj — institucion presidencial që funksionon, akademi juridike që ka prodhuar trashëgimtarë, një precedent për gra në postin më të lartë të Kosovës — janë gjëra që Kosova nuk i kishte më parë. Kjo nuk është lavdërim; është konstatim. Mandate të rënda mund të çojnë drejt një figure që shërohet me kalimin e kohës, sikurse ka ndodhur me Atifete Jahjagën pas mandatit të saj. Ose mund të çojnë drejt një figure që mbetet kontestuese, sikurse ka ndodhur me Hashim Thaçin. Cila do të jetë rruga e Vjosa Osmanit varet pjesërisht nga ajo, pjesërisht nga ne — dhe pjesërisht nga ai sukses i pasardhësit të saj që akoma nuk është zgjedhur.

Burim: Wikipedia — Vjosa Osmani-Sadriu; Zyra e Presidentes së Republikës së Kosovës

— Redaksia ZHURMA