Besa kthehet në fushë beteje: Rama e pagëzon programin, pena shqiptare e kërkon mbrapsht

TIRANË — Brenda një jave korriku, fjala më e rëndë e shqipes u gjend në tri llogore njëherësh. Kryeministri Edi Rama e pagëzoi programin e ri qeveritar me emrin “Besa”. Në bregdetin e Zvërnecit, protesta kundër një kompanie private sigurie dhe pronësisë së paqartë të tokës nxori slogane që besën nuk e përmendin, por e vënë në provë. Dhe nga Nju-Jorku te faqet e diasporës në Zvicër, autorët shqiptarë u ulën të shpjegojnë, gati njëzëri, se çfarë nuk është besa: slogan, dekor politik, mall qeveritar.

Pse ka rëndësi

• Kryeministri Edi Rama e pagëzoi ditët e fundit programin e ri qeveritar me emrin “Besa” — vendim që Dielli i Nju-Jorkut e quan prekje të një trashëgimie morale që nuk i përket asnjë partie.
• Në Kanunin e Lekë Dukagjinit, të mbledhur nga At Shtjefën Gjeçovi, besa është shtyllë e rendit zakonor: garanci paqeje dhe mbrojtjeje e mikut aty ku mungonin institucionet.
• Sipas abcnews.al, Shqipëria e pushtuar e mbylli Luftën e Dytë Botërore me më shumë hebrenj brenda kufijve sesa kishte në fillim — dëshmia historike më e njohur e besës në veprim.

Se çfarë është besa, e thotë më qartë eseja e Diellit “Besa nuk është slogan — është ndërgjegja morale e kombit”. Gazeta e Vatrës kujton se në Kanun besa siguronte paqen dhe vendoste besimin aty ku shteti mungonte; edhe në mes të gjakmarrjes ajo hapte një periudhë paqeje që respektohej nga të gjitha palët. Pastaj rreshton dëshmitarët: Edith Durham, e mahnitur nga pesha që kishte fjala e dhënë në jetën e shqiptarëve; Faik Konica, që nderin dhe karakterin i shihte si themele të një Shqipërie të qytetëruar; Gjergj Fishta, që te “Lahuta e Malcis” e ngre besën në virtyt kombëtar; Ismail Kadare, që e trajton jo si zakon, por si kategori morale.

Prova më e fortë nuk gjendet në letërsi. Një ese e botuar nga abcnews.al, shkruar nga një mik i huaj i çështjes shqiptare me tri dekada punë në rajon, e rikthen faktin historik: kur Lufta e Dytë Botërore i çonte hebrenjtë e Europës drejt kampeve, Shqipëria doli nga lufta me më shumë hebrenj brenda kufijve sesa kishte pasur në fillim. Në Krujë, 17-vjeçari Refik Veseli i bindi prindërit e tij, Veselin dhe Fatimen, të fshihnin familjen e fotografit Moshe Mandil; emri i tij sot qëndron mes “Të Drejtëve të Kombeve” në Yad Vashem.

Pikërisht mbi këtë kapital moral, thonë kritikët, po vihet dorë. Dielli e vendos “Besën” e Ramës në të njëjtën linjë me “Rilindjen”, fjalën tjetër të rëndë që qeveria socialiste e ktheu në emërtim partiak, dhe e pret shkurt: “Besa nuk shpallet; ajo mbahet.” Një analizë e dytë po te Dielli shkon më tej: kujton se edhe diktatura u kërkoi dikur shqiptarëve besën për Partinë dhe komunizmin, dhe i kthehet vargut të Fishtës — “besë të pabesit mos me i dhënë” — për të thënë se kryeministri po kërkon besë pa thënë as për çfarë, as për sa kohë. Në të njëjtën frymë, VOAL citon Fatos Lubonjën, që “Besën” e re qeveritare e quan thjesht “mashtrim”.

Nga malësia vjen përgjigjja më pak politike dhe ndoshta më therësja. Në një shënim të botuar nga VOAL, Marjana Koçeku shkruan se besa është kontratë e pashkruar mes njerëzish, dhe pikërisht se është e pashkruar, dëshmitarë ka tokën, lugun, malin e gurin — jo si dekor, por si substancë të saj. Ata që tokën e shohin vetëm si truall për kulla shumëkatëshe e resorte, thotë ajo, nuk e kuptojnë dot; këtë lloj “bese” e kemi parë kryesisht nëpër filmat me mafiozë. Madje edhe njerëzit e krimit, vëren Koçeku, kur duan t’i mbyllin llogaritë e tyre, detyrohen të kthehen te kulla e vjetër, te logu a te kisha e fshatit për ta lypur besën — sepse vetëm aty është lidhja shpirtërore që kanë humbur. Përfundimi i saj: atij që e humb lidhjen me tokën dhe vendin, “nuk mund t’i zihet besë”. Lexuar përballë Zvërnecit, ku në lojë është pikërisht toka bregdetare, shënimi tingëllon si diagnozë.

Eseja e abcnews.al e mbyll rrethin nga krahu tjetër: as protesta nuk del e pastër. Slogani “Shqipëria e shqiptarëve, jo e tradhtarëve”, shkruan autori, nuk i përket asnjë tradite shqiptare që ia vlen të ruhet — është kallëp i të djathtës ekstreme europiane, nga “Deutschland den Deutschen” i viteve 1930 te “Greqia për grekët” e Agimit të Artë, me gjysmën e dytë të huazuar nga motoja e luftës e Ballit Kombëtar. Trashëgimia më e mirë, sipas tij, është e kundërta e gjakut: besa, detyrimi që e lidh mikpritësin të mbrojë këdo që i ka hyrë në shtëpi.

Ajo që i bashkon këto zëra është simetria e rrallë e kritikës. Qeveria e do besën si etiketë programi; një pjesë e protestës e zëvendëson me formulën e përjashtimit; dhe autorët, nga Vatra e Nju-Jorkut te VOAL-i i Zvicrës, tërhiqen te i njëjti kufi: besa nuk blihet, nuk dekretohet dhe nuk përjashton. Sa peshë ka ende fjala, e tregoi vetë java — edhe Fjala e diasporës botoi këto ditë, në rubrikën e saj letrare, një ese me titullin e thjeshtë “Besa”. Kur një fjalë e vetme mban më vete një titull, ajo ende nuk është zbrazur.

Verdikti ynë është i shkurtër: Kanuni e dinte pa e shkruar atë që politika sot bën sikur s’e di — besa jepet, nuk merret. Një program qeveritar mund të quhet si të dojë; nëse fjala mbahet, emri nuk i duhet, e nëse nuk mbahet, emri nuk e shpëton.

Burimet:

• abcnews.al — ese mbi Zvërnecin, sloganin “Shqipëria e shqiptarëve” dhe besën si trashëgimi e kundërt me gjakun
• Dielli (Vatra, SHBA) — “Besa nuk është slogan”: kritika ndaj pagëzimit të programit qeveritar dhe paralelja me “Rilindjen”
• Dielli (Vatra, SHBA) — “Besa e kryeministrit dhe besa e shqiptarëve”: polemika me kërkesën e Ramës për besë
• VOAL — Marjana Koçeku mbi besën si kontratë e pashkruar me tokën; aty edhe cilësimi i Fatos Lubonjës për “Besën” qeveritare
• Fjala — eseja letrare “Besa”, botuar në të njëjtat ditë

— Redaksia ZHURMA