Intoleranca ndaj nxehtësisë: pse disa e përballojnë vapën më keq se të tjerët

Për shumë njerëz vera nuk është pushim, por vuajtje. Ndërsa dikush qëndron i qetë nën diell në 35 gradë, tjetri djersitet, i skuqet fytyra dhe ndihet i rraskapitur qysh në mesditë. Kjo ndryshueshmëri nuk është çështje "durimi" apo karakteri — është fiziologji. Aftësia e trupit për ta përballuar nxehtësinë varet nga mënyra si secili organizëm e prodhon, e ruan dhe e shpërndan nxehtësinë.

Pse ka rëndësi

• Trupi e mban temperaturën e brendshme rreth 36,5–37 gradë nën drejtimin e hipotalamusit: kur bëhet vapë, enët e gjakut në lëkurë zgjerohen dhe djersa e ftoh trupin me avullim.
• Intoleranca ndaj nxehtësisë nuk është çështje durimi por fiziologjie — ndikojnë përmasat dhe përbërja e trupit, aklimatizimi, hormonet dhe tiroidja, mosha, gjendja fizike dhe disa barna.
• Fëmijët e vegjël dhe të moshuarit e rregullojnë temperaturën më me vështirësi; te të moshuarit ndjesia e etjes dhe djersitja dobësohen, ndaj rreziku i mbinxehjes rritet pa u vënë re.

Termorregullimi: termostati i brendshëm

Trupi i njeriut e mban temperaturën e brendshme rreth 36,5–37 gradë, me luhatje të vogla individuale. Këtë ekuilibër e drejton hipotalamusi, një zonë e vogël në tru që funksionon si termostat: kur jashtë bëhet ftohtë, enët e gjakut në lëkurë ngushtohen për të ruajtur nxehtësinë; kur bëhet vapë, ato zgjerohen dhe gjaku afrohet te sipërfaqja e lëkurës për ta lëshuar nxehtësinë jashtë. Djersa është hapi tjetër: avullimi i saj e ftoh trupin. Kur ky sistem punon me vështirësi, ndihet ajo që quhet intolerancë ndaj nxehtësisë.

Temperatura, madje, nuk është e njëjtë as gjatë ditës te i njëjti person: zakonisht është më e ulët në orët e para të mëngjesit dhe arrin kulmin nga fundi i pasditës.

Pse disa e vuajnë më shumë se të tjerët

Disa faktorë shpjegojnë pse dy njerëz reagojnë krejt ndryshe ndaj së njëjtës vapë:

• Përmasat dhe përbërja e trupit. Trupat më të mëdhenj ose me më shumë ind dhjamor e ruajnë nxehtësinë më lehtë dhe e lëshojnë më ngadalë, sepse raporti mes sipërfaqes së lëkurës dhe masës është më i vogël. Prandaj një njeri i rëndë shpesh e ndien vapën më shumë.
• Sa i mësuar është trupi me vapën (aklimatizimi). Kush jeton apo punon rregullisht në të nxehtë zhvillon djersitje më të hershme dhe më efikase. Trupi i pamësuar reagon më vonë dhe mbinxehet më shpejt — arsyeja pse valët e para të nxehtësisë në qershor ndihen më rëndë se ato të gushtit.
• Hormonet dhe tiroidja. Aktiviteti hormonal ndikon drejtpërdrejt në temperaturën e trupit — progesteroni, për shembull, e ngre atë rreth gjysmë grade gjatë disa fazave të ciklit. Një tiroide hiperaktive e shton prodhimin e nxehtësisë dhe e bën personin veçanërisht të ndjeshëm ndaj vapës.
• Mosha. Fëmijët e vegjël dhe të moshuarit e rregullojnë temperaturën më me vështirësi; te të moshuarit ndjesia e etjes dhe djersitja dobësohen, ndaj rreziku i mbinxehjes rritet pa u vënë re.
• Gjendja fizike, ushqimi dhe lëvizja. Aktiviteti fizik dhe madje edhe tretja e ushqimit prodhojnë nxehtësi shtesë. Një organizëm i stërvitur e nxjerr këtë nxehtësi më me efikasitet.
• Ilaçe dhe gjendje shëndetësore. Disa barna — kundër tensionit, diuretikët, disa antidepresivë — ndërhyjnë në djersitje ose në qarkullimin e gjakut dhe e ulin tolerancën ndaj nxehtësisë.

Kur intoleranca bëhet rrezik

Të ndiesh vapë shumë nuk është sëmundje në vetvete, por është sinjal se trupi po punon në kufi. Marramendja, lodhja e fortë, dhimbja e kokës, të përzierat ose ndalimi i papritur i djersitjes janë shenja të rraskapitjes nga nxehtësia dhe mund të paralajmërojnë goditjen termike — një gjendje urgjente. Në raste të tilla, personi duhet zhvendosur menjëherë në një vend të freskët, të hidratohet dhe, nëse shenjat nuk kalojnë, të kërkojë mjekun.

Çfarë ndihmon

Masat janë të njohura, por funksionojnë: ujë gjatë gjithë ditës edhe pa ndjesinë e etjes; shmangie e diellit në orët 11:00–17:00; veshje të holla e me ngjyra të hapura; fruta e perime të freskëta; dhe kufizim i alkoolit e i pijeve me shumë sheqer. Për ata që e ndiejnë vapën më shumë se të tjerët, këto nuk janë luks, por mbrojtje.

Lexo edhe: Shenjat e dehidrimit në vapë dhe sa ujë duhet vërtet të pini · Nxehtësia ekstreme: si mbrojmë trupin dhe mendjen gjatë valëve të nxehtit

Burimet: sinteza e Redaksisë ZHURMA mbi bazën e njohurive të vendosura të fiziologjisë së termorregullimit, të përcjella nga TV21, Gazeta Blic dhe Vizion Plus.