'Arka' fiton në Kazakistan, ndërsa teatri kosovar kujton Bekim Lumin

PRISHTINË — Në një skenë në Kostanaj të Kazakistanit, regjisori Mirak Zymberaj ngriti diplomën "Laureat" të Festivalit Ndërkombëtar të Monodramës MONO FEST dhe e regjistroi vetë momentin me kamerë. Sipas Telegrafit, ishte Zymberaj ai që e bëri publik lajmin, duke shpërndarë një video nga ceremonia dhe fjalët: "Vlerësim i lartë artistik dhe nderim në piedestal nga artistët, ekspertët, mediat dhe shikuesit." Shfaqja që i solli çmimin quhet "Arka" — një monodramë kosovare që udhëtoi mijëra kilometra për të konkurruar në një festival ku, siç e përshkroi Telegrafi, garuan emra nga një skenë ndërkombëtare e gjerë.

Pse ka rëndësi

• Shfaqja kosovare "Arka", në regji të Mirak Zymberajt, fitoi çmim në festivalin MONO FEST në Kostanaj — një vend që nuk e njeh pavarësinë e Kosovës.
• Të njëjtat ditë, skena kosovare shënoi tetë vjet nga vdekja e regjisorit Bekim Lumi, themelues i Teatrit Laborator "Loja".
• Teatri është art i çastit; kujtesa e tij ruhet përmes dokumentimit — video, letra e madje pulla postare, siç dëshmojnë dy nisma të kësaj jave.

Të dyja portalet që e mbuluan ngjarjen, Telegrafi dhe Zëri, ndaluan te e njëjta hollësi: çmimi erdhi "në një shtet që nuk e njeh" Kosovën. Kazakistani nuk e ka njohur pavarësinë e Prishtinës, dhe pikërisht kjo, sipas Zërit, ia jep triumfit të "Arkës" një peshë shtesë — një vlerësim artistik që kalon aty ku diplomacia ka ngecur. Është një lexim që skena kosovare e njeh mirë: kur pasaporta ndalet në kufi, shfaqja shpesh kalon.

Ndërsa "Arka" festohej jashtë, brenda hapësirës shqiptare teatri po kthehej te një prej figurave të veta themeltare. KultPlus shkroi se më 30 korrik u mbushën tetë vjet nga vdekja e regjisorit Bekim Lumi, të cilin e cilësoi ndër emrat më të rëndësishëm të teatrit bashkëkohor në Kosovë dhe në hapësirën shqiptare. Sipas KultPlus, opusi i tij përfshin "Këmisha e gjakut", "Arturo Ui", "Dilerat", "Mësimi", "Galani", "Shtëpia e Bernarda Albës", "Çifti Martin", "John Cage's Hamlet" dhe "Nana dhe fëmija". Portali e përshkroi "Këmishën e gjakut", të realizuar përmes Teatrit Laborator "Loja", si provë të bindjes së Lumit se fuqia e teatrit nuk varet nga madhësia e skenës, por nga loja e aktorit — ndërsa "Arturo Ui" i Bertolt Brechtit, shfaqja e tij e fundit, u cilësua nga KultPlus si një testament artistik.

Këtu dy sy të ndryshëm të kulturës kosovare takohen në një pikë të papritur: pullën postare. KultPlus njoftoi se publicisti Afrim Demiri e shpalli 30 korrikun "Ditën e kujtesës" për Lumin dhe se, në këtë datë, do të dërgoheshin letra përkujtimore në dhjetëra adresa me një pullë postare që mban portretin e regjisorit. Nisma lidhet, sipas Demirit, me dashurinë e veçantë që Lumi kishte për letërkëmbimin — një regjisor eksperimental që besonte te komunikimi i drejtpërdrejtë, edhe kur ai bëhej me letër.

Pikërisht kur pulla postare del si mjet kujtese, del edhe një libër që e trajton atë si dokument historik. Gazeta Dielli e Vatrës në SHBA paraqiti botimin e ri të filatelistit Hysen Dizdari, "Arkeologjia në pullat postare të Kosovës (2000–2025)", me 15 emisione të Postës së Kosovës kushtuar monumenteve arkeologjike — nga Mozaiku i Orfeut te Kalaja e Prizrenit. Në parathënie, sipas Diellit, arkeologu Neritan Ceka shtron pyetjen: "A mund të përcillet historia e një vendi përmes pullave postare?" Përgjigjja e librit është "po" — dhe e njëjta logjikë vlen edhe për një regjisor, kujtesa e të cilit sot ruhet në një pullë me fytyrën e tij.

Kjo lidhje mes skenës dhe dokumentit nuk është e re në kulturën shqiptare. Dielli kujtoi se më 22 korrik 1718, në hapjen e teatrit "Teatro di via della Pergola" në Firence, u vu në skenë opera "Skënderbeu" e Antonio Vivaldit, me libret nga Antonio Salvi da Lucignano. Sipas Diellit, partiturat nuk janë ruajtur plotësisht — mbeten vetëm katër arie e dy recitative në Bibliotekën Kombëtare të Torinos — ndonëse vepra u shfaq rreth 18 herë brenda një sezoni. Vetë Dielli e lexon këtë harresë politikisht: figura e Skënderbeut bëhej aktuale në Evropë sa herë kërcënohej nga ekspansioni osman, dhe po aq shpejt binte në heshtje kur rreziku largohej.

Nga Vivaldi te "Arka", vija është e njëjtë. Teatri shqiptar arrin larg — në Firence të 1718-ës, në Kostanaj të 2026-ës — por lëndën e tij e ha koha: nga një opera e tërë Vivaldit mbetën gjashtë copëza, dhe nga një jetë skenike si ajo e Lumit mbetet ajo që dikush vendos ta shkruajë, ta filmojë a ta ngjisë në një zarf. Të tri burimet shqiptare këtu — KultPlus, Dielli për pullat, Dielli për Vivaldin — përshkruajnë të njëjtin instinkt: dokumentimin si mbrojtje ndaj harresës. Suksesi i "Arkës" e vlen për t'u festuar; por, po të mos ekzistonte videoja që Zymberaj publikoi, ai do të ishte tashmë vetëm një kujtim i mjegullt i një mbrëmjeje në Kazakistan.

Burimet:

• Telegrafi — fitorja e shfaqjes "Arka" në festivalin MONO FEST në Kazakistan
• Zëri — simbolika e çmimit në një shtet që nuk e njeh Kosovën
• KultPlus — tetë vjet nga vdekja e Bekim Lumit dhe nisma e kujtesës
• Dielli — libri i Hysen Dizdarit për pullat postare të Kosovës
• Dielli — opera "Skënderbeu" e Vivaldit, e vënë në skenë më 1718

— Redaksia ZHURMA