«Shoku ynë Tili» restaurohet në Tiranë dhe titrohet greqisht në Halkidiki

TIRANË — Në filmin «Shoku ynë Tili» (1981), një nxënës i pazellshëm krijon vazhdimisht probleme në klasë: mësuesja e parë kërkon largimin e tij, ndërsa mësuesja e re zgjedh ta mbështesë me durim. Dyzet e pesë vjet më vonë, ky film i vogël për shkollën dhe pranimin po jeton dy rikthime njëherësh — negativi i tij po restaurohet në Tiranë me paratë e një dhuruesi nga Kosova, ndërsa në Halkidiki të Greqisë shtatë gjimnazistë me origjinë shqiptare sapo e kanë përkthyer dhe titruar në greqisht.

Pse ka rëndësi

• «Shoku ynë Tili» (1981), me regji të Fehmi Hoshafit, po restaurohet nga Arkivi Qendror Shtetëror i Filmit përmes nismës «Adopto Një Film për Restaurim», financuar nga shtetasi kosovar Baki Wahsh (sipas ata.gov.al, maj 2026).
• Në korrik 2026, nxënës shqiptarë të shkollës profesionale EPAL në Mudhania të Halkidhikisë e titruan filmin në greqisht, në bashkëpunim me Universitetin Aristotel të Selanikut (sipas KultPlus dhe Diaspora Shqiptare).
• Projekti vijon me një program pilot për krahasimin e letërsisë shqipe dhe greke në klasat e integrimit, raporton KultPlus.

Restaurimi që nisi nga një dhurues kosovar

Më 19 maj, sipas ata.gov.al, drejtori i Arkivit Qendror Shtetëror të Filmit, Eljan Tanini, njoftoi se «Shoku ynë Tili» është filmi i radhës që hyn në nismën «Adopto Një Film për Restaurim». Paratë nuk erdhën nga buxheti i shtetit: Tanini falënderoi publikisht shtetasin nga Kosova, Baki Wahsh, që mundësoi shpëtimin dhe restaurimin e një filmi të dashur për shumë breza. Nisma, shtoi ai, mbetet e hapur për çdo film, dokumentar e animacion shqiptar; pak më herët arkivi kishte nënshkruar marrëveshjen për restaurimin e «Mimoza Llastica».

Filmi, kujton ata.gov.al, u prodhua në vitin 1981 me regjinë e Fehmi Hoshafit, skenarin e Qazim Kasharit, Naum Bitrit dhe Halil Kamberit, si dhe muzikën e Tahsin Hoshafit. Elida Janushi luan mësuesen Besa dhe Arben Latifi Tilin, krahas Lutfi Hoxhës, Zyliha Milotit, Vasillaq Vangjelit dhe Ndrek Shkjezit.

Titrat greke të shtatë nxënësve

Rikthimi i dytë ndodhi larg arkivit. KultPlus dhe Diaspora Shqiptare raportuan në fund të korrikut se nxënësit Xhevair Çela, Andi Topalli, Denis Çupi, Erion Çupi, Amarildo Ndoi, Aleks Tahiri dhe Romeo Osafi, të shkollës profesionale EPAL në Mudhania të Halkidhikisë, e përkthyen dhe e titruan filmin në greqisht. Punën e mbështetën mësuesit e shkollës dhe Departamenti i Filologjisë i Universitetit Aristotel të Selanikut, në kuadër të programit të Zonave të Prioritetit Arsimor (ZEP), me përgjegjëse profesoren Natalia Efthimiadou, drejtoreshën Melpomeni Kalomiri dhe filologen Irini-Maria Tzioga.

Përzgjedhja e filmit nuk ishte e rastësishme. Sipas Diaspora Shqiptare, historia e Tilit — nxënësit që shihet si «ndryshe» dhe që integrohet falë një mësueseje e një klase që nuk e lë pas — rezonon drejtpërdrejt me përvojën e fëmijëve të familjeve emigrante në vitet e para të përshtatjes gjuhësore. KultPlus e vendos projektin edhe në një hark më të gjatë: në fillim të viteve ’90, kur fëmijët e emigrantëve shqiptarë mbushën klasat greke, shumëgjuhësia shihej si problem për t’u zgjidhur; tri dekada më vonë, nxënësit e EPAL-it e kthyen atë në vlerë.

Profesori i gjuhësisë në Universitetin Aristotel, Doris Kyriazis, e cilësoi përkthimin «jo thjesht një kalim fjalësh nga një gjuhë në tjetrën, por një akt ndërmjetësimi kulturor». Këta të rinj, tha ai për KultPlus, «kanë dy atdhe, dy gjuhë dhe dy kultura», ndërsa «shumëgjuhësia është një pasuri për çdo shoqëri». Bashkëpunimi nuk mbyllet me titrat: shkolla dhe universiteti planifikojnë programin pilot «Shkrirja e stereotipeve kombëtare dhe gjuhësore në arsimin e mesëm», ku nxënësit do të krahasojnë vepra letrare shqipe dhe greke.

Po këto ditë, faqet e kulturës — përfshirë KultPlus dhe Gazeta Tema — ishin të zëna me një tjetër histori përkthimi: «Odisenë» e Christopher Nolanit, që sipas KultPlus i rriti shitjet e poemës së Homerit në Britani me 1.400 për qind, ndërsa përkthyesja Emily Wilson e quajti skenarin e saj pompoz e sipërfaqësor në Gazeta Tema. Vënë krah më krah, dy ngjarjet tregojnë të njëjtin mekanizëm në shkallë të kundërta: kinemaja i çon rrëfimet përtej gjuhës ku lindën. Atje, një superprodhim prej 640 milionë dollarësh ringjall Homerin; këtu, shtatë gjimnazistë me një program shkollor i japin greqishten një filmi shqiptar të 1981-shit. Rezultati i dytë prek shumë më pak njerëz, por bën diçka që asnjë superprodhim nuk e bën dot: i kthen fëmijët e emigrantëve te gjuha e prindërve, fjali pas fjalie.

«Shoku ynë Tili» është film për një klasë që nuk e përjashton nxënësin më të vështirë. Sot e mbajnë gjallë pikërisht njerëzit që ai përshkruan: një dhurues nga Kosova që paguan restaurimin në Tiranë dhe fëmijë emigrantësh në Greqi që ia hapin dyert një publiku të ri. Nga Tirana në Prishtinë e në Selanik, rrjeti që po e shpëton këtë film ndjek të njëjtin parim si subjekti i tij — askush nuk lihet pas.

Burimet:

• ata.gov.al — njoftimi i AQSHF-së për restaurimin e filmit me mbështetjen e Baki Wahsh
• Diaspora Shqiptare — projekti i nxënësve në Halkidiki për titrimin në greqisht
• KultPlus — reportazhi i plotë për projektin me Universitetin Aristotel të Selanikut
• Gazeta Tema — kritika e Emily Wilson ndaj «Odisesë» së Nolanit
• KultPlus — «Odisea» dhe rritja 1.400% e shitjeve të poemës së Homerit

— Redaksia ZHURMA