Si mbijetoi gjuha shqipe në Amerikë për 114 vjet?

Kjo ditë ndodhi një herë. Më 28 prill 1912, në kishën e Shën Gjergjit në Boston — 227 Tremont Street — Fan Noli, Faik Konica, Kristo Floqi, Llambi Çikozi dhe Kristo Kirka firmosën dokumentin themelues të Federatës Pan-Shqiptare "Vatra". Shteti shqiptar sapo kishte nëntë muaj jetë — Ismail Qemali e kishte shpallur pavarësinë në Vlorë gjashtë muaj para kësaj. Por Vatra nuk u themelua si zyrë diplomatike: u themelua si njësi e mbijetesës kulturore.

Sot, 114 vjet e një ditë pas themelimit, kryetari aktual Dr. Elmi Berisha u dërgoi mesazh vatranëve dhe bashkëkombësve, duke e quajtur këtë datë "datë të lavdishme në historinë kombëtare" dhe trashëgiminë e institucionit "pasuri të shenjtë për çdo shqiptar".

Fan Noli dhe Faik Konica: dy seli mendimi

Fan Noli ishte njeriu me dhjetë profesione: peshkop, dramaturg, kryeministër, muzikolog, përkthyes, gazetar, aktivist. I lindur më 6 janar 1882 në Ibriktepe të Trakisë Lindore, erdhi në Boston pas udhëtimesh nëpër Egjipt e Greqi. Në Boston solli Shekspirin, Cervantesin dhe Khajamin në shqip. Shkroi Historia e Skënderbeut (1921) dhe mori doktoratë nga Universiteti i Bostonit (1945) me temë po atë hero. Si kryeministër i Shqipërisë (qershor–dhjetor 1924), hartoi programin me njëzetë pika të reformave demokratike — por aristokracia çifligare dhe ndërhyrja e Zogut e rrëzuan. Vdiq më 13 mars 1965 në Florida, mbi nëntëdhjetë vjeç.

Faik Konica ishte erudit me dijen e pesë universiteteve europiane dhe dyzet pseudonimeve. I lindur më 15 mars 1875 në Konicë, themeloi revistën Albania në Bruksel (1897–1909) — tribunën e parë publike shqiptare jashtë kufijve — mandej u bë ministri fuqiplotë i Shqipërisë në Uashington (1926–1939), duke mbajtur urën diplomatike kur vendi s'kishte kush ta mbante vetë. Vdiq në Uashington, 15 dhjetor 1942, me testamentin: "Nuk do të më tretë dheu, nëse Noli... nuk do ta çojë kufomën time të tretet në tokën mëmë." Komunizmi i ndaloi eshtrat pesëdhjetë vjet. U kthyen vetëm në maj 1995, në parkun e Tiranës, pranë varrezave të vëllezërve Frashëri.

Bashkë, Noli dhe Konica mbanin dy revista, dy pole mendimi, dy temperamente — por bashkë themeluan Vatrën. Ajo që i bashkoi nuk ishte politika: ishte bindja se gjuha shqipe do të mbijetonte edhe Atlantikun.

Çfarë tregon ky 114-vjetor

Vatra është sot institucioni kulturor shqiptar me historinë më të gjatë të pandërprerë. Ka mbijetuar Luftën e Parë Botërore, komunizmin, luftën e Kosovës, rënien e piramidave. S'e ka mbyllur asnjë regjim, sepse s'ka qenë kurrë nën asnjë regjim.

Mesazhi i Dr. Elmi Berishës liston momentet kyçe: pavarësia 1912, demokratizimi pas komunizmit, pavarësia e Kosovës 2008. Kjo është narrativa e institucionit — e verifikueshme. Por ajo që sot mbetet konkrete janë shkollat shqipe: Tampa, Miami, Hartford, Long Island. Katër qytete, katër vatra të gjuhës.

Çfarë vihet në rrezik

ASHAK-u (Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës) u themelua 1975. Instituti Albanologjik, 1953. Shumica e institucioneve kombëtare shqiptare kanë pesëdhjetë deri shtatëdhjetë vjet. Vatra i paraprin të gjithëve. Kur institucionet e diasporës dobësohen — nga largësia, nga brezat e rinj të asimiluar, nga mungesa e financimit — humbet ura ndërmjet gjuhës dhe identitetit.

Fan Noli e Faik Konica nuk themeluan Vatrën si muze. Themeluan një institucion funksional: gazetë, kisha, shkolla. Nëse vazhdimësia e tyre mbijeton edhe 114 vjet të tjera, do të kthehet tek pyetja: sa fëmijë mësonin shqip në Tampa vitin e kaluar?

Burim: Telegrafi, Wikipedia — Fan Noli, Wikipedia — Faik Konica

— Redaksia ZHURMA