Hungaria hap dosjet e agjentëve 36 vjet pas diktaturës

Qeveria e kryeministrit Peter Magyar hap më 4 nëntor dosjet e agjentëve të Sigurimit të Shtetit në Hungari, 36 vjet pas rënies së diktaturës komuniste. Vendimi përmbush një premtim zgjedhor të partisë Tisza dhe publikon regjistrat me emrat e personave të rrjetit që shërbyen si informatorë gjatë regjimit socialist.

Zhvillimi politik në Budapest pason kontaktet e mëparshme diplomatike me rajonin, siç raportoi Zhurma më 24 tetor 2026, kur presidentja e Kosovës zhvilloi takime zyrtare në kryeqytetin hungarez me kryeministrin Magyar.

Datat e procesit kanë një domethënie të veçantë historike për vendin, meqë më 4 nëntor 1956 dhjetëra mijëra ushtarë sovjetikë të mbështetur nga mijëra tanke hynë në Hungari dhe shtypën me gjak revolucionin antikomunist. Regjimi që pasoi njihej me emërtimin ironik si komunizmi i gulashit, por pushtetin e mbante me metoda brutale me ndihmën e Sigurimit të Shtetit. Regjistrat përmbajnë emrat e njerëzve të regjistruar si informatorë, ndonëse disa prej tyre rezultojnë të jenë shënuar pa dijeninë e tyre ose pa hartuar kurrë raporte. Çështja e hapjes së dokumenteve ka nxitur debate për më shumë se tri dekada e gjysmë në opinionin publik.

Hapja e arkivave përballshëm me pengesa të shumta politike gjatë dekadave të fundit. Kërkesa fillestare u shtrua nga aktivistët e të drejtave civile dhe partitë e vogla gjatë viteve 1989 dhe 1990, por u kundërshtua nga kryeministri i parë postkomunist, konservatori Jozsef Antall. Më pas, bllokimi vazhdoi nga socialistët e dalë nga ish-komunistët dhe nga partia Fidesz e Viktor Orbanit. Sipas një përllogaritjeje të portalit Telex, partia Fidesz ka votuar më shumë se 30 herë kundër hapjes së dosjeve në parlament që prej vitit 2010.

Procesi i verifikimit ka pasur një histori të pjesshme ligjore që nga vitet 1990. Parlamenti hungarez miratoi në vitin 1994 një ligj për agjentët që detyronte anëtarët e qeverisë, deputetët dhe disa kategori punonjësish publikë t'i nënshtroheshin verifikimit. Qytetarët morën të drejtën të shihnin dosjet e tyre nga viti 1997, ndërsa mundësia për të mësuar emrat e informatorëve u zgjerua disi në vitin 2003. Sidoqoftë, pengesat ligjore u mundësonin institucioneve si Ministria e Brendshme të bllokonin kalimin e dokumenteve te Arkivi Historik i Shërbimeve të Sigurimit të Shtetit të Hungarisë (ABTL) me arsyetimin e sigurisë kombëtare. Hapja selektive solli përdorimin e dosjeve për lojëra politike, si në rastin e vitit 2002 kur gazeta Magyar Nemzet zbuloi se kryeministri socialist Peter Medgyessy kishte qenë punonjës i kundërzbulimit.

Me publikimin e dokumenteve nga qeveria e re pritet të nisë një debat i gjerë shoqëror mbi fajin dhe përgjegjësinë historike. Procesi do të lehtësojë qasjen e publikut te të dhënat e plota të shërbimeve të dikurshme të inteligjencës.

Kryeministri Peter Magyar shkroi më 31 tetor 2026 në rrjetin social Facebook lidhur me këtë vendim: «Po përmbushim një nga premtimet më të rëndësishme të Tiszas dhe më 4 nëntor do të publikojmë dosjet e agjentëve të diktaturës socialiste. Është një çështje e vonuar, e vështirë dhe e ndjeshme, që do të prekë shumë familje. Por pa këtë nuk mund të ketë ndryshim të vërtetë të sistemit.»