Avokati i Popullit: Kosova regjistroi 171 ditë me ndotje mbi kufirin

Rrjeti shtetëror i monitorimit në Kosovë ka regjistruar 171 ditë me tejkalime të vlerës kufitare ditore për grimcat PM10 gjatë vitit 2025. Të dhënat u bënë publike më 10 nëntor nga Avokati i Popullit, i cili u mbështet në gjetjet e Agjencisë për Mbrojtjen e Mjedisit të Kosovës.

Raporti i institucionit të Avokatit të Popullit vëren se cilësia e ajrit pëson përkeqësimin më të madh gjatë stinës së dimrit, periudhë kur rritet ndjeshëm përdorimi i lëndëve djegëse për ngrohje nga amvisëritë. Kushtet atmosferike dimërore bëjnë që ajri i ftohtë të mbetet i bllokuar pranë tokës, me pasojë shpërndarjen më të ngadaltë të ndotësve dhe rritjen e förqendrimit të tyre.

Sipas të dhënave të prezantuara, ndotësit kryesorë të ajrit janë grimcat e pezulluara PM10, të cilat kanë një diametër deri në dhjetë mikrometra, si dhe grimcat PM2.5 me përmasa edhe më të vogla. Organizata Botërore e Shëndetësisë përcakton se përqendrimi mesatar vjetor nuk duhet të kalojë pesë mikrogramë për metër kub ajër për PM2.5 dhe 15 mikrogramë për PM10. Ekspozimi ndaj këtyre grimcave rrit rrezikun e sëmundjeve kardiovaskulare, problemeve në rrugët e frymëmarrjes dhe vdekjeve të parakohshme.

Përveç ngrohjes së shtëpive me dru e qymyr, si burime kryesore të ndotjes radhiten edhe prodhimi i energjisë elektrike nga termocentralet që shfrytëzojnë linjitin, si dhe transporti rrugor. Një vlerësim i Organizatës Botërore të Shëndetësisë për vitin 2024 nxori në pah lidhjen e fortë midis përdorimit të drurit për ngrohje e gatim dhe problemeve shëndetësore brenda hapësirave banuese. Po ashtu, Agjencia Evropiane e Mjedisit njoftoi se në vitin 2024 shumica e vendeve të Ballkanit Perëndimor tejkaluan kufirin vjetor të Bashkimit Evropian për PM2.5, për shkak të industrisë, automjeteve të vjetra dhe lëndëve të ngurta djegëse.

Sipas një raporti të Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik të publikuar në tetor 2026, mesatarja e vdekjeve të parakohshme në Ballkanin Perëndimor arriti në 126 për 100 mijë banorë, kundrejt 39.5 që është mesatarja në Bashkimin Evropian. Brenda rajonit, Maqedonia e Veriut regjistroi shkallën më të lartë me 146 vdekje për 100 mijë banorë, ndërsa Mali i Zi shënoi shkallën më të ulët me 89 vdekje.

Avokati i Popullit njoftoi se sfidat institucionale lidhen me mungesën e kapaciteteve teknike e njerëzore për inspektim, mangësitë në zbatimin e ligjit dhe nevojën për bashkërendim më të mirë ndërmjet organeve shtetërore. Në anën tjetër, Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike kërkoi zbatimin e kontrolleve teknike më rigoroze për automjetet si dhe monitorim të vazhdueshëm të filtrave në termocentrale.