Xhemali Berisha: Cikli i valleve të Opojës përbën trashëgimi të rrallë

Cikli i 11 valleve tradicionale të burrave të Opojës përfaqëson një nga veçoritë më të dallueshme të trashëgimisë koreografike shqiptare, sipas koreografit Xhemali Berisha, i cili ka studiuar dhe dokumentuar historinë e tyre. Këto valle të përcjella brez pas brezi nuk përbëjnë vetëm shprehje të traditës së vallëzimit, por bartin në brendësi të tyre historinë, emocionet, rregullat shoqërore dhe mënyrën e jetesës së kësaj treve.

Trashëgimia koreografike e kësaj zone është trajtuar nga Xhemali Berisha edhe në një libër të botuar prej tij, ku ai ka pasqyruar strukturën e 11 valleve opojane, karakterin e tyre dramatik, rregullat strikte të interpretimit, ndikimin e kurbetit në përmbajtjen emocionale dhe ndryshimet e pësuara ndër vite. Sipas Berishës, ky cikli është i veçantë jo vetëm krahasuar me zonat e tjera të Kosovës, por edhe në kontekst më të gjerë ballkanik. Duke iu referuar përvojës në festivale dhe kontakteve me studiues, ai bën të ditur se është e vështirë të gjendet një strukturë e ngjashme. «Kur i krahasojmë vallet e Opojës me ato të Hasit, Rrafshit të Dukagjinit, Podrimës, Rugovës, Podgurit, Drenicës apo Anamoravës dhe Karadakut, shohim dallime të mëdha. Secila zonë i ka veçoritë e veta, por cikli i vallave të Opojës është shumë i veçantë. Kam qenë në shumë festivale, kam parë valle të vendeve të ndryshme dhe kam pasur kontakte me njerëz që kanë njohuri për kultura të ndryshme. Është shumë vështirë të hasësh një cikël të tillë, me këtë strukturë edhe në Ballkan» – ka thënë Berisha në një bisedë për KALLXO.com.

Cikli hapet me vallen e njohur si “Kollçoja”, emërtimi i së cilës lidhet me fjalët turke “kallëç” që do të thotë shpatë dhe “oyna” që nënkupton lojë, duke përcjellë kështu një motiv të lidhur me lojën e shpatës dhe karakterin luftarak. Ritmi i kësaj valleje të parë nuk paraqitet i kristalizuar në fillim, por ruan karakter të lirë dhe improvizues, të njohur në muzikë si ad libitum, ku valltari i parë udhëheq interpretimin ndërsa tupanxhiu përcjell lëvizjet dhe ritmin e këmbëve, kurse valltarët e tjerë detyrohen ta ndjekin pa gabuar.

Sipas Berishës, i gjithë cikli përbën një tërësi të ndërlidhur që kërkon interpretim sipas një renditjeje të caktuar pa mundur të ndërpritet në mes. I gjithë interpretimi i plotë zgjat afërsisht 40 deri në 45 minuta, duke ndjekur një tempo me ndryshime shpejtësie dhe ngadalësie sipas karakterit të secilës valle.

Në periudhën e viteve 1950-1960, vallëzimi në dasmat tradicionale organizohej në një hapësirë të caktuar të quajtur “Tonda”, e cila përzgjidhej nga drejtuesi ose komandanti i dasmës. Përreth kësaj hapësire të rrafshët vendoseshin qilimat ku uleshin shikuesit, duke krijuar një pamje të ngjashme me amfiteatrin. Në atë kohë, valltarët nuk i kalonin gjashtë veta dhe zgjidheshin nga i zoti i dasmës, ndërsa në raste të caktuara vallëzonin dy grupe njëri pas tjetrit, çka dëshmon për një organizim dhe disiplinë të veçantë që shoqëronte këtë traditë.