Vaso Çubrilloviç: arkitekti i planit për shpërnguljen

Një jetë brenda establishmentit

Vaso Çubrilloviç (serb. Vasa Čubrilović) lindi më 1897 në Bosanska Gradishka, atëherë pjesë e Austro-Hungarisë, dhe vdiq më 1990 në Beograd — një jetë e tërë e kaluar brenda kufijve të shtetit jugosllav dhe establishmentit të tij. Si i ri iu bashkua rrethit të Mllada Bosna dhe gjendej në periferi të komplotit që më 28 qershor 1914 vrau në Sarajevë arkidukun Franc Ferdinand. I mitur për t'u dënuar me vdekje, u burgos; vëllai i tij, Veljko Çubrilloviç, u ekzekutua me litar për pjesëmarrje në komplot. Më vonë Çubrilloviç u bë profesor historie në Universitetin e Beogradit — pozicion prej nga do të fliste, dy dekada më vonë, me autoritetin e shkencës për fatin e një populli tjetër.

Pse ka rëndësi

• Vaso Çubrilloviç (1897–1990) ishte profesor historie në Universitetin e Beogradit — një jetë e tërë brenda establishmentit jugosllav, e nisur në periferi të komplotit që vrau arkidukun Franc Ferdinand më 28 qershor 1914.
• Më 7 mars 1937, para Klubit Kulturor Serb në Beograd, mbajti fjalimin «Iseljavanje Arnauta» — «Shpërngulja e shqiptarëve» — sot i njohur si dokumenti themeltar i planit shtetëror kundër shqiptarëve.
• Teza e tij ishte se kolonizimi i Kosovës me kolonë sllavë kishte dështuar, prandaj e vetmja «zgjidhje» ishte shpërngulja masive drejt Turqisë e Shqipërisë, me presion administrativ, masa kolektive dhe detyrim ekonomik. Nuk ishte pëshpëritje private, por propozim politik para një klubi me ndikim te qarqet vendimmarrëse.

Memorandumi i 7 marsit 1937

Më 7 mars 1937, para Klubit Kulturor Serb (Srpski kulturni klub) në Beograd, Çubrilloviç mbajti një fjalim që sot njihet si dokumenti themeltar i planit shtetëror kundër shqiptarëve: "Iseljavanje Arnauta" — "Shpërngulja e shqiptarëve". Teza e tij ishte teknokratike në ton dhe e ashpër në përmbajtje: kolonizimi i Kosovës me kolonë sllavë gjatë ndërmjetkohës kishte dështuar të ndryshonte raportin demografik, prandaj — argumentonte ai — e vetmja "zgjidhje" ishte shpërngulja masive e shqiptarëve drejt Turqisë dhe Shqipërisë, e arritur me presion administrativ, masa kolektive, detyrim ekonomik e, sipas tekstit, edhe me metoda të ashpra. Memorandumi nuk ishte pëshpëritje private; ishte propozim politik i mbajtur para një klubi me ndikim të drejtpërdrejtë te qarqet vendimmarrëse të Beogradit.

Çfarë donte të thyente

Muzeu Digjital Shqiptar e lexon botën shqiptare të shekujve XIX–XX si një rrjet qytetërimi të mbajtur gjallë nga gjuha, besa, Kanuni dhe tradita gojore — një lidhje që i mbijetoi çdo copëtimi politik. Memorandumi i Çubrilloviçit është pasqyra e kundërt e kësaj teze: ai identifikon pikërisht atë kohezion — lidhjen me tokën, natalitetin e lartë, solidaritetin komunal shqiptar — si "problemin" që duhej thyer me forcë shtetërore. Ajo çka donte të asgjësonte ishte e njëjta rrjetë që kishte mbajtur në këmbë rezistencën e armatosur kaçake, të mishëruar te figura si Azem dhe Shotë Galica, dhe strukturat politike paralele si Komiteti i Kosovës. Çubrilloviç nuk shkroi për një popullsi abstrakte; shkroi kundër një rrjeti konkret bashkësish, familjesh dhe besës që e mbante atë rrjet të lidhur.

Plani dhe kufijtë e tij

Logjika e memorandumit gjeti jehonë shtetërore: një konventë jugosllavo-turke e vitit 1938 parashikonte shpërnguljen e dhjetëra mijëra familjeve (kryesisht myslimane, në pjesën më të madhe shqiptare) drejt Turqisë. Lufta e Dytë Botërore e ndërpreu zbatimin — shpërngulja masive e planifikuar nuk u krye kurrë në shkallën e paramenduar, edhe pse presioni administrativ dhe emigrimi i detyruar prekën një pjesë të popullsisë brenda kuadrit të sundimit jugosllav mbi Kosovën. Kjo është e vërteta që duhet thënë me saktësi: Çubrilloviç la pas një plan, jo një fakt të kryer. Populli që ai donte ta zhdukte nga harta mbeti, në shumicën dërrmuese, në tokën e vet — dëshmi se rrjeti që memorandumi synonte të thyente, rrjeti që para tij kishte mbajtur gjallë trashëgiminë e Lidhjes së Prizrenit, doli më i fortë se plani i tij.

1944 dhe karriera pas lufte

Çubrilloviç nuk u tërhoq nga kjo linjë mendimi as pas dështimit të planit të parë. Më 1944, në prag të Jugosllavisë së re socialiste, ai shkroi një memorandum të dytë mbi të ashtuquajturin "problem i pakicave", duke rimarrë po atë propozim: heqjen e popullsive minoritare nga territoret e diskutueshme. Kjo nuk ia prishi karrierën — përkundrazi. Nën Titon, Çubrilloviç mbajti poste ministrore (përfshirë atë të pylltarisë) dhe u bë akademik i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve (SANU). Mbeti figurë e establishmentit deri në vdekjen e tij më 1990, pa u distancuar publikisht nga tezat e vitit 1937.

Vazhdimësia e logjikës

Ajo çka Çubrilloviç formuloi si teknokraci demografike — se prania e dendur, e qëndrueshme e shqiptarëve në tokën e tyre është "problem" për t'u zgjidhur me akte shteti — nuk mbeti dokument arkivi. E njëjta logjikë u shfaq sërish më 1989, kur heqja e autonomisë së Kosovës rihapi po atë përpjekje për të kthyer prapa historinë demografike të një populli me anë institucionale. Memorandumi i Çubrilloviçit qëndron si dokumenti që e nxjerr këtë linjë nga hija: jo pretendim historian i huaj, por burim parësor, i shkruar nga vetë dora që e projektoi.