Mandrica, fshati i vetëm shqiptar në Bullgari, ruan gjuhën dhe traditën

MANDRICË — Fshati Mandricë, në komunën e Ivajllovgradit, në rrëzë të maleve Rodopi, është i vetmi fshat shqiptar në Bullgari. Rreth 20 kilometra në jug, pranë kufirit me Greqinë, ai shtrihet mes luginave të Bjala Rekës e Luda Rekës. Konstelacioni historik i këtyre vendbanimeve ndodhet sot në Greqi e Turqi.

Historia nis me tre vëllezër të krishterë ortodoksë nga Vithkuqi, në juglindje të Shqipërisë së sotme, që sipas legjendës e themeluan fshatin më 1636. Barinj e prodhues bulmeti, ata furnizonin ushtrinë osmane drejt Edirnesë. Emri rrjedh nga fjala 'mandra'. Beu vendas, i mahnitur nga puna e tyre, i përjashtoi nga taksat.

Rreth një shekull më parë në Mandricë jetonin afro 3.500 banorë, me dy shkolla, punishte kambanash e susami, mullinj e farkëtarë. Pasuria shihet ende në shtëpitë e mëdha prej qerpiçi. Mëndafshi ishte burimi kryesor i jetesës: Katerina Ilieva, banorja më e moshuar, tregon katin e projektuar për krimbat e mëndafshit.

Shqipja e Mandricës ndryshon nga standardja e sotme dhe është ruajtur vetëm përmes traditës gojore. Gjatë një vizite të fundit në Vithkuq, banorët kuptonin rreth 80 për qind të të folurës vendase. Dialekti është studiuar nga albanologu Ludmil Stankov në librin e vitit 2017 e dokumentuar në fjalorin bullgarisht-shqip të vitit 2015.

Mandrica ka dy kisha: Shën Nedelën e vjetër pranë varrezave dhe Shën Dhimitrin në qendër. Gjyshja Sulltana, 95 vjeç, e përshkruan si 'shenjtore të gjallë' ikonën e Shën Nedelës: pas procesionit të Pashkëve ajo e gratë e shihnin si gjarpër të mbledhur në rreth.

Veshja tradicionale është një përparëse-fustan prej leshi të zi me shirita të kuq, me hapje që u mundësonin nënave të ushqenin foshnjat me gji. Sulltana Aleksandrova është e vetmja e mbijetuar e ansamblit të grave këngëtare që u vlerësua me çmim në Shqipëri. Popullsia ra nga 52 banorë më 2011 në vetëm 34 më 2021.

Fshati nuk është i braktisur: një dyqan lëvizës e viziton dy herë në javë e kulla e kambanës ka sistem automatik. Familje britanike janë vendosur këtu; Aleksandri nga Londra organizon seminare për restaurimin e shtëpive prej qerpiçi. Pasardhësit kthehen për 'Sërish bashkë', të organizuar nga Shoqata për Ringjalljen e Mandricës.

Burim: ATSH
— Redaksia ZHURMA