84 dhe 83: dy shtete shqiptare në të njëjtin fund, nga dy rrugë të kundërta

Dy numra që në pamje të parë s'kanë lidhje me njëri-tjetrin: në Indeksin Botëror të Lirisë së Medias 2026 të Reporterëve pa Kufij, Kosova renditet e 84-ta nga 180 shtete, Shqipëria e 83-ta. Praktikisht i njëjti vend. Por të dy shtetet shqiptare mbërritën aty nga drejtime rreptësisht të kundërta — Kosova duke u ngjitur pesëmbëdhjetë pozita, Shqipëria duke rënë tri. Kur dy rrugë të kundërta përfundojnë në të njëjtën pikë, ajo pikë nuk është aksident: është një strukturë.

Kosova: një ngjitje që nuk është përparim

Kur RSF-ja publikoi indeksin më 30 prill, dhjetëra media shqiptare raportuan «progres» kosovar. Aritmetika e mbështet leximin vetëm gjysmërisht: 84-ta me 55.89 pikë në 2026, kundrejt vendit të 99-të me 52.73 pikë një vit më parë. Rreth tri pikë në një shkallë 0–100.

Pavol Szalai, drejtori i byrosë së RSF-së që mbulon rajonin, e mbylli festën me një fjali: «Nuk ka arsye për festë. Kosova thjesht është kthyer në nivelin e saj të mëparshëm të ulët, para vitit 2025.» Dhe raporti i tetë organizatave evropiane i publikuar më 20 korrik e vendos të njëjtin numër në kornizën e vet të vërtetë: krahasuar me vitin 2023, Kosova ka rënë njëzet e tetë pozita. Ngjitja e 2026-s korrigjon një rrëshqitje; ajo nuk e kthen vendin aty ku ishte.

Detaji vendimtar është kush e bëri ngjitjen. RSF-ja e atribuon përmirësimin kryesisht një vendimi të Gjykatës Kushtetuese — shfuqizimit të ligjit për Komisionin e Pavarur të Mediave. Domethënë: pikët e Kosovës u rritën jo sepse qeveria bëri diçka për lirinë e medias, por sepse gjykata e ndaloi atë të bënte diçka kundër saj. Kjo është një gjë tjetër nga përparimi. Është një frenë që mbajti.

Çfarë ndodhi më pas e tregon pse frena vazhdon të jetë e nevojshme. Instituti i Kosovës për Drejtësi i cilësoi sanksionet e KPM-së ndaj mediave si të jashtëligjshme. Në transmetuesin publik, tre redaktorë u ndëshkuan brenda RTK-së pas një raportimi për eskortën e kryeministrit. Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës regjistroi 69 raste ndaj gazetarëve e mediave gjatë 2025-s. Dhe misioni faktmbledhës i tetë organizatave, që qëndroi në Prishtinë më 24–26 mars, shkroi se sulmet verbale e fushatat për diskreditim burojnë shpesh nga figura të larta politike, përfshirë përfaqësues të partisë në pushtet — dhe se kryeministri Albin Kurti, në takimin me delegacionin, nuk e pranoi seriozitetin e shqetësimeve. Zyra e tij u përgjigj më vonë me shkrim se ai nuk mbështet dhe nuk toleron sulme verbale.

Shqipëria: një ligj që mbron një kategori inekzistente

Në anën tjetër të kufirit, trajektorja është e kundërt dhe mekanizmi është më i heshtur. Shqipëria ra tri vende, në të 83-tin. Nuk ka asnjë vendim gjykate që të ketë prodhuar një rënie të papritur; ka një reformë ligjore që u shkrua aq ngushtë sa e humbi funksionin.

Ligji i miratuar në janar 2026 hoqi përgjegjësinë penale për shpifjen — por vetëm për shpifjen, dhe vetëm për gazetarët e konsideruar «të regjistruar dhe të njohur». Në Shqipëri nuk ekziston asnjë sistem zyrtar regjistrimi për gazetarët. Mbrojtja, pra, i jepet një kategorie që nuk mund të verifikohet nga askush, në një vend ku çdo gazetar është njëkohësisht brenda dhe jashtë saj, në varësi të kujt e bën vlerësimin. Reforma nuk i preku as burimet e gazetarëve, as sinjalizuesit; paditë strategjike kundër pjesëmarrjes publike — SLAPP — mbetën aty ku ishin.

Ndërkohë presioni fizik nuk u zbut. Vrasja e një punonjësi sigurie të Top Channel në 2023 mbetet e pazbardhur; në prill 2026 shpërtheu me eksploziv automjeti i gazetarit Sami Curri; gjatë protestës së 2 korrikut në Tiranë gazetarë u sulmuan në terren. Dhe presioni i pronësisë — ndikimi i pronarëve mbi linjën editoriale — mbetet ndoshta shtrëngimi më pak i matshëm nga çdo indeks.

Për korrektesë: Tirana ka bërë edhe dy hapa që RSF-ja i vlerësoi — ligjin që detyron mediat audiovizive të publikojnë pronarët përfitues dhe aderimin e 33 mediave shqiptare në Journalism Trust Initiative. Të dy hapat shkojnë drejt transparencës. Asnjëri nuk shkon drejt mbrojtjes.

Tri pikat e shtrëngimit, të njëjtat në të dyja anët

Po t'i lexosh dy dosjet bashkë, presioni nuk kalon nga censura. Askush nuk ndalon botime. Ai kalon nga tri pika, të njëjtat në Prishtinë dhe në Tiranë:

Rregullatori. Në Kosovë, ligji për KPM-në u shpall antikushtetues dhe sanksionet e tij u cilësuan të jashtëligjshme nga IKD-ja. Në Shqipëri, rregullimi i ri i pronësisë erdhi pa një rregullim paralel të mbrojtjes. Rregullatori është pika ku shteti prek redaksinë pa e prekur kurrë tekstin.

Transmetuesi publik. Ndëshkimi i tre redaktorëve të RTK-së pas një raportimi për kryeministrin nuk kërkon asnjë ligj. Emërimet politike në bordet e transmetuesit — shqetësim që RSF-ja e ngriti veçmas për RTK-në dhe KPM-në — bëjnë punën më herët se çdo vendim disiplinor.

Zëri i partisë në pushtet. Raporti i 20 korrikut është i qartë se diskreditimi buron shpesh nga figura të larta politike. Ky është shtrëngimi që nuk shfaqet në asnjë regjistër ligjor, sepse formalisht është vetëm fjalë. Por është fjala që e bën gazetarin objektiv legjitim për të tjerët.

Asnjëra prej tri pikave nuk kërkon një ligj represiv. Kjo është arsyeja pse të dyja qeveritë mund të thonë me të drejtë formale se nuk kanë miratuar asnjë ligj kundër shtypit — dhe pse të dyja vendet janë prapëseprapë në fundin e zonës ballkanike të indeksit, krahas Serbisë, Bosnjës dhe Greqisë.

Pse kjo nuk shihet: secili front auditon vendin e tjetrit

Ka një arsye të thjeshtë pse kjo strukturë e përbashkët rrallë lexohet si e përbashkët. Rënia e Kosovës raportohet gjerësisht në median e Tiranës; brishtësia e Shqipërisë raportohet gjerësisht në median e Prishtinës. Secili front politik e gjen te dosja e tjetrit konfirmimin e vet dhe te dosja e vet një çështje teknike. Vetë raportimi për «ngjitjen me 15 vende» është shembulli më i pastër: lajmi u përcoll si sukses kosovar, ndërsa fjalia e RSF-së që e zbraz atë sukses — «nuk ka arsye për festë» — mbeti jashtë kuadrit.

Dhe ka një kundërshembull që e prish çdo shpjegim me «fatin ballkanik». Maqedonia e Veriut, edhe pse ra tri pozita, renditet e 45-ta — dyzet vende mbi të dy shtetet shqiptare. Problemi, pra, nuk është gjeografia. Është zgjedhja institucionale.

Çfarë do ta rrëzonte këtë lexim

Një analizë duhet të thotë edhe se çfarë do ta provonte të gabuar. Katër gjëra do ta bënin:

emërimet e reja në bordet e RTK-së dhe të KPM-së të dalin jashtë logjikës së afërsisë partiake; dekriminalizimi shqiptar të zgjerohet përtej kategorisë së pamundur «i regjistruar dhe i njohur», duke përfshirë burimet dhe sinjalizuesit; paditë SLAPP të marrin një mbrojtje ligjore të posaçme; dhe dy dosjet e hapura — vrasja e punonjësit të Top Channel dhe shpërthimi ndaj Sami Currit — të zbardhen. Nëse ndodhin, indeksi i vitit tjetër do të lëvizë për arsyet e duhura. Nëse nuk ndodhin, ai do të lëvizë prapë — lart ose poshtë — për arsye që s'kanë të bëjnë me gazetarin.

Sepse kjo është pyetja që të dy numrat e ngrenë njëherësh: kur një vend ngjitet pa bërë asgjë dhe një tjetër bie pa ndaluar asgjë, çfarë saktësisht po matim — lirinë e medias, apo thjesht ritmin me të cilin institucionet e tjera po rrëzohen më shpejt se tonat?

Burimet

Indeksi Botëror i Lirisë së Medias 2026, Reporterët pa Kufij (publikuar 30 prill 2026); raporti i organizatave partnere të Platformës së Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Gazetarisë dhe Sigurinë e Gazetarëve, 20 korrik 2026 (mision faktmbledhës në Prishtinë, 24–26 mars 2026); deklarata të Pavol Szalait, RSF; raportimet e Asociacionit të Gazetarëve të Kosovës për vitin 2025; analiza e Institutit të Kosovës për Drejtësi mbi sanksionet e KPM-së; misioni i RSF-së në Tiranë, 19 qershor 2026.