Kafeja dhe shëndeti: nga melanoma te migrena, çfarë thonë studimet

Është ora katër pasdite, koka të dhemb si me darë, dhe s'e ke pirë kafenë e mëngjesit sepse vendose "ta lësh pak". E ke fajin te stresi i punës, mendon. Por shpesh faji është pikërisht te kafeja që nuk e pive. Ky është një nga sekretet e vogla që shkenca po e ndriçon vitet e fundit — kafeja nuk është thjesht një zakon mëngjesor, ajo ndërvepron me trupin në mënyra që as e mira as e keqja nuk janë aq të thjeshta sa duken.

Pse ka rëndësi

• Një hulumtim i Institutit Nacional të Kancerit (NIH), i përmendur nga zhurnal.mk, lidh konsumimin e rregullt të kafesë me rrezik më të ulët të melanomës — por bëhet fjalë për të paktën katër kafe në ditë.
• Sipas Koha.net, që citon The Guardian dhe OBSH-në, ndërprerja e papritur e kafeinës është një nga shkaktarët e njohur të sulmeve të migrenës.
• Kafeja hyn te ai lloj lajmi "një ushqim shëron gjithçka" ku pretendimet shpesh ecin më shpejt se provat.

Le të nisim nga lajmi i mirë. Sipas një hulumtimi të Institutit Nacional të Kancerit që e transmeton zhurnal.mk, konsumuesit e kafesë diagnostikohen më rrallë me melanomë malinje sesa ata që e shmangin atë. Shifra konkrete: kush pi të paktën katër kafe në ditë ka rreth 20 për qind rrezik më të vogël për kancer të lëkurës. Mekanizmi, sipas studimit që citon zhurnal.mk, lidhet me përbërës si polifenolet dhe kafeina, të cilat duket se pengojnë rritjen e tumorit të nxitur nga rrezet UV. Edhe pjekja e kokrrës luan rol — ajo nis formimin e vitaminave B, që sipas të njëjtit burim ofrojnë një shtresë mbrojtëse.

Tani ana tjetër. Koha.net, në një shkrim që përkthen The Guardian, e rendit ndërprerjen e konsumit të kafeinës mes shkaktarëve klasikë të migrenës — krahas mungesës ose tepricës së gjumit, dehidratimit, stresit të fortë dhe ndryshimeve hormonale. Migrena, shpjegon Koha, nuk është thjesht një dhimbje koke: shkencëtarët e lidhin me aktivizimin e sistemit trigeminovaskular në tru, i cili çliron një substancë të quajtur CGRP që nxit sinjalet e dhimbjes. Pra ajo koka e pasdites kur "e le kafenë" nuk është kapriço — trupi yt, i mësuar me një dozë të përditshme, e ndien mungesën fizikisht.

Çfarë mund të provosh konkretisht këtë javë, qoftë në Prishtinë, Tiranë a në një kuzhinë të diasporës ku makineta e espreso-s punon më shumë se ora:

• Mos e prit kafenë si ilaç kundër diellit. Shifra e zhurnal.mk-së (katër kafe, 20 për qind) është një lidhje statistikore, jo një leje për të hequr kremin mbrojtës. Në verën ballkanike, mbrojtja nga dielli mbetet mbrojtja e vërtetë; kafeja është, në rrastin më të mirë, një shtesë e vogël.
• Nëse do ta ulësh kafeinën, ule ngadalë. Nga pika e Koha.net-it del një këshillë praktike: mos e ndërpre kafenë përnjëherë. Ul një filxhan në disa ditë në vend që të kalosh nga tri-katër në zero brenda një mëngjesi — kështu shmang sulmin e dhimbjes që vjen nga heqja e menjëhershme.
• Kur të dhemb koka pasdite, pyet veten çfarë ndryshove. A e vonove kafenë e zakonshme? A fjete pak? Sipas Koha.net-it, këto janë pikërisht shkaktarët që të çojnë drejt migrenës — dhe shpesh janë të riparueshëm pa ilaç.

Ja edhe një paralajmërim që burimet vetë e sugjerojnë. Kafeja bie shpesh në atë zhanër lajmi ku një ushqim i vetëm paraqitet si zgjidhje për gjithçka. Në të njëjtat rubrika Lifestyle ku lexon për kafenë, Ekonomia Online të thotë se dy mollë në ditë ulin kolesterolin "më shumë se 16 për qind", ndërsa IndeksOnline dhe Ekonomia Online shesin farat e ftoit si "antikancerogjene" falë një "vitamine B17" — një pretendim që shkenca serioze e ka hedhur poshtë prej kohësh dhe që s'ka vend në një këshillë të bazuar në prova. Po ky skepticizëm vlen edhe për kafenë: "katër kafe = 20 për qind më pak kancer" është një gjetje interesante, jo një recetë. Shumica e këtyre studimeve tregojnë lidhje, jo shkak, dhe katër kafe në ditë janë një dozë e lartë që për shumë njerëz — sidomos me tension të lartë, shtatzëni ose ankth — sjell më shumë dëm se dobi.

Konkluzioni i ndershëm: kafeja nuk është as shëruese as helm. Për shqiptarin që e nis ditën me një makiato dhe s'do të heqë dorë, lajmi është qetësues — pirja e moderuar duket se ka anë pozitive dhe mungesa e saj e papritur ka anë negative. Por mos e beso kë të thotë se një filxhan të shpëton nga kanceri. Pije sepse të pëlqen, ule ngadalë kur do, dhe mos harro kremin kur del në diell.

Burimet:

• zhurnal.mk — hulumtim i NIH-së: katër kafe në ditë lidhen me 20% rrezik më të ulët të melanomës
• Koha.net (nga The Guardian) — ndërprerja e kafeinës mes shkaktarëve të migrenës
• Ekonomia Online — pretendimet për "një ushqim që shëron gjithçka", si shembull i zhanrit
• IndeksOnline — farat e ftoit dhe pretendimi i pabazë për "vitaminën B17"
• Ekonomia Online — i njëjti shkrim për ftoin, po ashtu me pretendimin B17

— Redaksia ZHURMA