Hyjnitë ilire: perënditë e lashta dhe gjurmët e tyre në mitologjinë shqiptare

Hyjnitë ilire janë perënditë që nderonin fiset ilire të Ballkanit perëndimor në lashtësi, të njohura sot vetëm përmes mbishkrimeve, monedhave dhe gjetjeve arkeologjike të periudhës greko-romake. Ilirët nuk lanë shkrime të vetat, prandaj emrat e hyjnive të tyre mbijetojnë kryesisht në kushtime latine e greke, ku shpesh barazohen me perënditë romake. Sipas studiuesit John Wilkes, nuk duket të ketë pasur një hy të vetëm të përbashkët për të gjitha fiset — çdo krahinë ilire nderonte hyjnitë e veta.

Hyjnitë kryesore të dëshmuara

Medauri ishte hyu mbrojtës i qytetit Risinium (Risani i sotëm në Mal të Zi), i paraqitur si kalorës me heshtë. Kushtimi më i njohur për të u gdhend në Lambaesis të Afrikës Veriore nga një legat i Legjionit III Augusta me prejardhje nga Risiniumi, në kohën e Mark Aurelit — mbishkrimi e quan hyun "të shenjtë në atdhe e të shenjtë këtu". Redoni, mbrojtës i udhëtarëve dhe i detarëve, shfaqet me kapelën e udhëtarit (petasos) në monedhat e Lisit dhe të Shkodrës. Bindi, hy i burimeve ujore i barazuar me Neptunin, nderohej nga fisi i japodëve, ndërsa çifti Vidasi dhe Thana — të njëjtësuar nga romakët me Silvanin dhe Dianën — dëshmohet në altarët e burimeve termale të Topuskos.

Kulti i diellit dhe i gjarprit

Përtej hyjnive me emër, arkeologjia dëshmon dy kulte të mëdha: kultin e diellit, i shprehur me spirale, rrathë bashkëqendrorë e rrota me rreze në stolitë prej bronzi, dhe kultin e gjarprit, mbizotërues në Ilirinë e jugut si simbol pjellorie e mbrojtjeje të vatrës. Studiues si Aleksandar Stipçeviqi e kanë lidhur këtë të fundit edhe me mitin e Kadmit dhe Harmonisë, që sipas legjendës u shndërruan në gjarpërinj në tokën ilire.

Gjurmët në mitologjinë shqiptare

Krahasimet gjuhësore e etnografike të studiuesve gjejnë vazhdimësi të kësaj trashëgimie në shqip: fjala Perëndi ruan emrin e një hyjnie të lashtë qiellore; hyu i zjarrit En lidhet me emrin e së enjtes dhe hyjnesha Prende me të premten; Thana është krahasuar me zanën e maleve, ndërsa kulti i gjarprit vijon te figurat mbrojtëse të vitores dhe të bollës në besimet popullore shqiptare.

Burimet: «Illyrian religion», Wikipedia (përmbledhje e studimeve të John Wilkes-it, Aleksandar Stipçeviqit dhe Hans Krahe-s); «Perënditë ilire», Wikipedia shqip; «Medaurus», Wikipedia.

Lexim i plotë: Hyjnitë kryesore të besimit ilir — shkrimi i plotë.