Nëna e Vatrës: hyjnesha e vatrës familjare në mitologjinë shqiptare

Nëna e Vatrës (gegërisht: Nana e Votrës) është figurë e mitologjisë shqiptare, mbrojtëse e vatrës — zjarrit të shtëpisë — e lidhur me kultin e zjarrit familjar, me nderimin e të parëve dhe me jetën e familjes. Në besimet popullore përfytyrohet si një plakë flokëthinjur që tjerr ose krihet pranë vatrës, kurse në studimet e mitologjisë shqiptare cilësohet hyjni e zjarrit të vatrës, e afërt me Hestian greke dhe Vestën romake.

Kulti dhe zakonet rreth vatrës

Sipas besimeve popullore që i dokumentojnë etnologu Mark Tirta dhe studiuesja Irena Gjoni, vatra duhej pastruar në mbrëmje; po të lihej e papastruar, Nëna e Vatrës zemërohej. Pjesëtarët e familjes i detyroheshin asaj sjellje me respekt, kurse në ditë festash i bëheshin flijime ushqimore: një pjesë e gjellës hidhej në zjarr dhe rreth vatrës.

Emërtimet krahinore dhe zhvillimi i figurës

Figura njihet me emra të ndryshëm nëpër krahina: Plaka e Vatrës në Mat, Nëna e Vatrës në Tomorricë, Mëma e Vatrës në fshatra të Vlorës, Xhuxhet e Vatrës në Myzeqe, si dhe Shtriga e Vatrës. Sipas traditës gojore, ajo lidhej dikur edhe me fatin: në disa zona quhej "të tretat e vatrës" dhe njëjtësohej me tri motrat që ia caktojnë fëmijës fatin natën e tretë pas lindjes. Trajtimet folklorike e shohin figurën si trashëgimi të një hyjneshe të lashtë të vatrës; në gojëdhënat më të vona ajo shfaqet edhe si plakë keqbërëse që krihet me krëhër hekuri pranë zjarrit — kthesë që në këto trajtime interpretohet si pasojë e kalimit nga rendi matriarkal në atë patriarkal.

Përqasje me figura të tjera

Emri përbëhet nga fjalët "nënë" dhe "vatër"; të dytën studiuesit e lidhin me avestishten "atar" (zjarr). Ndryshe nga Hestia dhe Vesta, të cilave u kushtoheshin vende publike kulti, vendi i nderimit të Nënës së Vatrës është vatra e çdo shtëpie — kulti i saj mbetet krejtësisht familjar.

Burimet: Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë (Tiranë: Mësonjëtorja, 2004); Irena Gjoni, Marrëdhënie të miteve dhe kulteve të bregdetit të Jonit me areale të tjera mitike (disertacion, Universiteti i Tiranës, 2012); Cicerone Poghirc, "Albanian Religion", në The Encyclopedia of Religion (1987); Nëna e Vatrës — Wikipedia (anglisht); Mitologjia shqiptare — Wikipedia (shqip).