Çfarë janë beja dhe betimi në të drejtën dokësore shqiptare?

TIRANË — Beja dhe betimi janë institucione të veçanta të së drejtës dokësore shqiptare, të cilat shërbejnë si mjet prova juridike dhe formulë pohuese ose mohuese e së vërtetës, me origjinë në traditat popullore dhe besimin e lashtë në fuqinë magjike të fjalës. Kjo praktike ka qenë e thellë e ndërlidhur me kulturën e komuniteteve në Shqipëri.

Në traditën popullore shqiptare, pohimi ose mohimi i vërtetësisë së një fakti përpara një tjetri apo një bashkësie, duke përmendur qenie, send ose vlerë të shenjtë, ishte thelb i betimit. Këto formula përdoreshin për të garantuar besueshmërinë e fjalës dhe për të furnizuar ngarkesë emocionale të thellë.

Beja kryejte akuzuesi për të provuar pafajësinë e vet, duke marrë në duar një gur të quajtur “be e lashtë” ose duke prekur Librin e Shenjtë, Ungjillin. Sipas rëndësisë së çështjes, beja mund të kryhej nga i akuzuari vetëm ose në praninë e tre, gjashtë, dymbëdhjetë ose njëzet e katër betarësh, duke forcuar procedurën.

Betimi shërbej si formulë pohuese ose mohuese e së vërtetës, duke përmendur objekte të shenjtë si mal, kishë, diell, zjarr, ose përbërës të dashur si bukë dhe vorra. Shembuj nga tradita janë frazat “Për atë mal”, “Për këtë diell” dhe “Për këtë zjarr që më djegtë”, të cilat i japin fjalës një ngarkesë emocionale.

Kombinimi i karakterit juridik, moral dhe fetar i bejes dhe betimit përforcon besimin në drejtësi dhe në vlerën themelare të së vërtetës, duke e lidhur sistemin ligjor me kulturën popullore. Këto institucione iliro-arbërore ofronin një kuadër proceduror që nxiste respektimin e normave shoqërore të komunitetit.

Me konsolidimin e shtetit modern dhe adoptimin e sistemeve të provave gjyqësore bashkëkohore, funksioni i bejes ka zhdukur nga praktika gjyqësore, ndërsa betimet mbeten të pranishme në gjuhën e përditshme si formë shprehëse dhe emocionale. Këto rënie tregojnë transformimin e traditës në një kulturë juridike bashkëkohore.

Njohja e origjinës dhe evoluimit të bejes dhe betimit ndihmon në kuptimin e mënyrës se si traditat juridike shqiptare kanë ndërtuar bazën e së drejtës moderne, duke ofruar një dritë mbi trashëgiminë e përbashkët kulturore. Ky njohje kontribuon në përmirësimin e edukimit juridik dhe në balancimin e traditave me normat evropiane.

Burim: Fjala
— Redaksia ZHURMA