Dështimi i Planit të Markoviqit për Dinari Konvertibil

BELGRAD — Në 7 gusht, Zhurnal.mk rikthen vëmendjen ndaj një nga reformat më të mëdha ekonomike në historinë e ish-Jugosllavisë: në janar 1990 u fut në përdorim dinari konvertibil. Pas viteve të hiperinflacionit dhe humbjes së përditshme të vlerës së parasë, kjo masë dukej si shpresa e fundit për stabilizim. Për brezat që kujtojnë fundin e viteve ’80, ekzistoi një zakon pothuajse automatik: sapo merrnin pagën, shumë qytetarë përpiqeshin ta kthenin atë në marka gjermane, sepse dinari humbte me shpejtësi vlerën dhe njerëzit kërkonin të ruanin fitimet.

Shpallja e konvertibilitetit ishte pikë kryesore e programit ekonomik të qeverisë federale udhëhequr nga kryeministri Ante Markoviq. Edhe pse masa si kontrolli i pagave dhe përpjekjet për stabilizimin e çmimeve ishin të pritshme, pak kush besonte se dinari do të bëhej kaq shpejt i këmbyeshëm lirshëm me valuta të huaja. Qëllimi kryesor ishte rikthimi i besimit tek valuta vendase dhe krijimi i kushteve për funksionimin normal të ekonomisë.

Për kompanitë, kjo nënkuptoi mundësi më të mëdha për bashkëpunim me tregjet e huaja, import më të lehtë dhe eksport më efikas, por kërkoi edhe përgjegjësi më të madhe, pasi nuk mund të vazhdohej me varësi nga zhvlerësimi i vazhdueshëm i monedhës. Për qytetarët e zakonshëm ndryshimi ishte më i dukshmi: për vite me radhë kish mbizotëruar bindja se paratë nuk duhej të mbaheshin në dinarë, por në valuta më të qëndrueshme, dhe ekzistoi frika se paga e marrë sot do të kishte vlerë shumë më të vogël pas disa ditësh. Me dinarin konvertibil, turistët, biznesmenët dhe qytetarët nuk kishin më nevojë të vareshin nga tregu i zi dhe diferencat e paparashikueshme të kursit valutor.

Kursi i ri u lidh me markën gjermane, atëherë simbol i stabilitetit ekonomik në Europë; ideja ishte që lidhja me një valutë të fortë do të ndihmonte në rikthimin e besimit dhe uljen e inflacionit. Megjithatë, ekonomistët paralajmëruan se vetëm ndryshimi i kursit nuk mjaftojë: për një valutë të qëndrueshme nevojitej një ekonomi konkurruese, rritje e prodhimit dhe kontroll i çmimeve. Në atë periudhë, optimizëm krijuan edhe rezervat valutore — rreth gjashtë miliardë dollarë — të cilat i mundësonin Bankës Popullore të Jugosllavisë të mbronte kursin dhe të përballonte presionet e tregut.

Arsyeja kryesore e dështimit nuk ishte vetëm ekonomike, por edhe politike. Reformat kërkonin politikë të përbashkëta, por në kohën e zbatimit Jugosllavia hynte në krizë të thellë politike dhe kombëtare. Republikat federale kishin gjithnjë e më pak vullnet për politika ekonomike të përbashkëta, ndërsa konfliktet politike bënë të pamundur zbatimin e masave të kërkuara.

Edhe pse reformat e Markoviqit nuk shpëtuan ekonominë, periudha e futjes së dinarit konvertibil mbeti e kujtuar si momenti kur rimëkëmbja dukej ende e mundur. Për disa, ishte dëshmi se reforma të guximshme mund të ndryshojnë një situatë të vështirë; për të tjerë, periudha e fundit kur ekonomia mund të merrte drejtim tjetër. Më shumë se tri dekada më vonë, fillimi i vitit 1990 vazhdon të kujtohet si momenti kur dinari, të paktën për një kohë të shkurtër, u bë përsëri simbol i stabilitetit dhe shpresës.

Burim: Zhurnal.mk
— Redaksia ZHURMA