Si po lufton një gjuhë që ka mbijetuar perandoritë në demokraci?

Një gjuhë që ka mbijetuar perandori. Sot lufton në demokraci.

Ka diçka çuditërisht ironike në faktin që gjuha shqipe — një nga vetëm tri gjuhët indoevropiane që qëndron e vetme, pa familje gjuhësore mbi të cilën të mbështetet — sot duhet të luftojë për t'u futur në një sallë provimi.

Në një intervistë që është kthyer në referencë për breza të tërë, Ismail Kadareja shpjegoi atë që pak prej nesh e mendojnë në jetën e përditshme: në familjen e madhe indoevropiane, vetëm tri gjuhë janë krejtësisht më vete — greqishtja, armenishtja, dhe shqipja. Tri ishuj gjuhësorë në një oqean të lidhur me litarë etimologjikë. Të tjerat — gjuhët latine, sllave, gjermanike, kelte — kanë familje, kanë kushërinj, kanë histori të përbashkëta. Shqipja qëndron e vetme. Si po qëndrojnë sot studentët në Shkup.

Kadareja shkonte më tej. Tregonte se shqipja ka karakteristikat e gjuhëve gjermanike më shumë sesa të atyre latine — formimi i fjalëve është aq i lehtë sa mund të bashkosh dy ose tre fjalë e të krijosh një të tretë, ashtu siç ndodh në gjermanishten apo greqishten e vjetër. Frëngjishtja, thoshte, është shumë analitike për ta bërë këtë. Dhe një tekst i përkthyer nga shqipja në frëngjisht ka gjithmonë dy përqind më shumë fjalë — sepse shqipja është gjuhë kursimtare, e dendur, e ngjeshur. Pak fjalë për shumë kuptim.

Por pjesa më e bukur ishte ajo që shpesh harrojmë: mënyra dëshirore. Ajo formë e foljes me të cilën themi qofsh mirë ose u shofsh. Kadareja shpjegoi se kjo vjen drejtpërdrejt nga thellësia e mitologjisë — nga një kohë kur njerëzit besonin se fjala vetë krijonte realitetin, se nëse e dëshiroje diçka për mirë ose për keq mjaftueshëm fort, ajo bëhej. Ky besim u kthye në strukturë gjuhësore. Çdo folje shqipe mund ta marrë këtë trajtë — mjafton një -sh në fund. Asnjë gjuhë tjetër në Evropën e sotme nuk e mban këtë trashëgimi kaq natyrshëm. Ja pse, theksonte Kadareja, është aq e lehtë t'i përkthesh tragjeditë greke në shqip.

Ne mbajmë në gojë çdo ditë një gjuhë që ka brenda saj fosile të mendimit njerëzor para se të kishte mendim shkencor. Një makinë e përsosur, siç e quante vetë Kadareja.

Dhe pikërisht këtë gjuhë, sot, më 18 maj 2026, qindra studentë shqiptarë në Maqedoninë e Veriut duhet ta mbrojnë në rrugë.

Te Ura e Gurit në Shkup, në orën 16:30, fillon protesta e dytë e madhe e studentëve të Fakultetit Juridik. Kërkesa e tyre është e thjeshtë në kufi me banalen: të kenë të drejtë ta japin provimin e jurisprudencës në gjuhën në të cilën kanë studiuar. Katër vjet leksione, libra, seminare, teza — të gjitha në shqip. Pastaj në provimin përfundimtar, atë që hap derën për të ushtruar profesionin si avokat, gjykatës apo prokuror, duhet ta lënë gjuhën në derë. Provimi zhvillohet vetëm në maqedonisht.

E drejta për ta dhënë këtë provim në shqip nuk është privilegj. Është e shkruar në Kushtetutë. Është e garantuar nga ligji për përdorimin e gjuhëve. Por mes letrës dhe praktikës ka një boshllëk që studentët po e mbushin sot me trupat e tyre.

Protesta e parë u mbajt më 6 prill, kur qindra studentë e mbushën Urën e Gurit me flamuj kuq e zinj. Reagimi i qeverisë ka qenë i ngadalshëm dhe i orientuar drejt vonesave proceduriale. Kryeministri Hristijan Mickoski tha fillimisht se kërkesa ishte e drejtë, pastaj u tërhoq duke deklaruar se "ligji nuk e lejon" një gjë të tillë, krijoi një komision ekspertësh kushtetues, dhe paralajmëroi se çështja mund t'i dërgohet Komisionit të Venecias për konsultim. Që një shtet anëtar i NATO-s, në vitin 2026, t'i kërkojë një trupi ndërkombëtar mendim për të drejtën gjuhësore të një të katërtës së popullsisë së vet — kjo është pamja e plotë e demokracisë në fjalë.

Edhe shifrat e thonë qartë. Sipas të dhënave zyrtare, në pesë vitet e fundit, nga 881 kandidatë për provimin e avokatisë, 232 kanë qenë shqiptarë. Rreth një e katërta — pikërisht përqindja e popullsisë shqiptare në vend. Numrat thonë se ka kërkesë. Sistemi thotë se nuk ka zgjidhje.

Protesta e sotme ka marrë mbështetje të gjerë. Politikanë nga Kosova dhe Shqipëria janë shprehur publikisht. Edhe zëra nga bota e artit — duke përfshirë këngëtaren me origjinë shqiptare \1 dhe artistin Ilir Shaqiri — kanë mbështetur kërkesat e studentëve. Moto e protestës është e thjeshtë: Bashkohuni me studentët — të gjithë një.

\1, një nga organizatorët, e tha qartë në protestën e mëparshme: një komb që detyrohet të kërkojë gjuhën e vet nuk ka problem gjuhe — ka problem drejtësie.

Kadareja, në fund të intervistës që frymëzon këtë shkrim, theksonte se mallkimet në gjuhën shqipe janë trashëgimi e një mentaliteti të vjetër — i një bote ku fjala kishte fuqi reale. Ndoshta sot kjo trashëgimi na sjell një kujtim të dobishëm: që fjala ende ka fuqi. Që një gjuhë që ka mbijetuar perandoritë — romake, bizantine, osmane, jugosllave — nuk do të dorëzohet para një forme administrative.

Demokracia matet pikërisht këtu. Jo në fjalimet zyrtare, por në sallat e provimeve. Jo në kushtetuta të printuara, por në praktikë. Studentët shqiptarë në Maqedoninë e Veriut nuk po e testojnë diturinë e tyre juridike sot — po e testojnë demokracinë e shtetit në të cilin jetojnë.

Sot, te Ura e Gurit, 16:30.

Bashkohuni me studentët. Të gjithë një.