Kinostudio: si u ndërtua dhe u shkërmoq kinemaja shtetërore shqiptare

TIRANË — Në maj të vitit 1948, një kinokronikë e shkurtër shqiptare shfaq për herë të parë në sallat e sapo-shtetëzuara të vendit. Ishte prodhimi i parë i Agjencisë Shqiptare të Filmave, krijuar tre vjet më parë — institucioni që do të shndërrohej në Kinostudio "Shqipëria e Re" dhe më pas në Qendrën Kombëtare të Kinematografisë, trungun e vetëm të prodhimit filmik shqiptar për gati gjysmë shekulli. Sipas të dhënave të en.wikipedia.org, ky institucion lidhet me mbi 700 filma — fiction dhe dokumentarë — prodhuar mes viteve 1947 dhe 2012.

Kinematografia shqiptare, siç e përcakton sq.wikipedia.org, nuk kufizohet me kufijtë e shtetit të Shqipërisë së sotme. Ajo përfshin prodhimin filmik në të gjitha territoret me popullsi shqiptare — Kosovë, Maqedoni e Veriut, Mal të Zi, Çamëri, Arbëreshi të Italisë — me ritme të ndryshme diktuara nga dinamikat shtetërore. Por trungu kryesor, ai që prodhoi shumicën dërrmuese të filmave në gjuhën shqipe, u formua në Tiranë, nën kontrollin e plotë të shtetit komunist.

Prej shtetëzimit te kulmi i prodhimit

Sipas en.wikipedia.org, në 1947 u krijua Ndërmarrja Shtetërore Kinematografike Shqiptare, ndërsa në 1952 lindi Kinostudio "Shqipëria e Re" — i vetmi studio filmik nën regjimin komunist. Shteti shtetëzoi të gjitha sallat e kinemasë, kontrolloi importin dhe nisi dërgimin e kuadrove në shkollat kinematografike të Rusisë, Çekisë dhe Hungarisë, siç dokumenton sq.wikipedia.org. Në vitet '70 dhe '80, studioja arrinte të prodhonte 75–80 filma në vit — kulmi i një industrie që, sipas Arkivit Qendror Shtetëror të Filmit të cituar në en.wikipedia.org, realizoi 286 filma gjatë periudhës komuniste.

Ky prodhim masiv nuk ishte i shkëputur nga konteksti politik. en.wikipedia.org e rendit bashkëprodhimin e parë të rëndësishëm, "Skënderbeu" (1953), realizuar me sovjetikët, fitues i një çmimi ndërkombëtar në Festivalin e Kanës 1954. Më 1964, "Krah për krah" shënoi bashkëprodhimin e parë kino-kinez. Por paralelisht, regjisori Viktor Stratoberdha u burgos nga 1956 në 1990 — një detaj që en.wikipedia.org e regjistron pa koment, por që flet për kufijtë e krijimtarisë nën censurën e kohës.

Filmi i parë artistik me metrazh të plotë, "Tana" (1958) i Kristaq Dhamos, dhe më pas "Zana dhe Miri" (1975) — filmi i parë vizatimor i metrazhit të gjatë — shënuan hapave teknikë të industrisë. Xhanfise Keko, një nga regjisoret e pakta femra të periudhës, u dërgua të studionte në Moskë më 1950, sipas të njëjtit burim. Në vitet '70, sipas en.wikipedia.org, shfaqja e italianëve dhe e kontrollit fashist mbi Shqipërinë u bë temë e zakonshme — reflektim i politikës zyrtare të izolimit ndaj Perëndimit.

Kosova dhe hapësirat e tjera: zhvillim i vonuar

Trajektoria e kinematografisë shqiptare jashtë Shqipërisë ka qenë më e komplikuar. Sipas sq.wikipedia.org, në Kosovë zhvillimet morën hov vetëm pas 1966, kur institucionet jugosllave "ulën ritmin e antishqiptarizmit serb". Deri atëherë, teatri ishte i vetmi institucion aktrimi në gjuhën shqipe. Më 1969 u krijua Kosovafilm, dhe më 1972 u realizua filmi i parë i pavarur, "Si të vdiset". Në Maqedoninë e Veriut, filmi i parë në gjuhën shqipe, "Baba im" i Shqipe N. Dukës, erdhi vetëm më 2010. Në Mal të Zi, historiku mbetet "i pazhvilluar", sipas të njëjtit burim.

Kjo vonësi e prodhimit filmik në hapësirat jashtë Shqipërisë — të dokumentuar nga sq.wikipedia.org — reflekton drejtpërdrejtë politikat asimiluese të shteteve përkatëse, që "nuk përkrahnin një zhvillim të artit dhe kulturës në gjuhën shqipe, përkundrazi ishin të prirura ta luftonin".

Shembja dhe pasojat

Kinostudio mbylli dyert më 1991, u nda në Albafilm, Albafilm Distribution, Albafilm Animation dhe Arkivin Shtetëror të Filmit, sipas en.wikipedia.org. Qendra Kombëtare e Kinematografisë u krijua me dekret qeveritar më 1996, por numri i kinemave ra nga 105 në 1973 në një rrjet të shkretuar pas viteve '90. Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Tiranë u nis më 2003, dhe Akademia e Filmit dhe Multimedias Marubi e Kujtim Çashkut më 2004 — të dy të dokumentuara nga i njëjti burim.

Në 2017, Instituti për Studimin e Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit propozoi ndalimin e shfaqjes së filmave të Kinostudios — një iniciativë që en.wikipedia.org e regjistron pa e ndjekur më tej. Pyetja që buron nga kjo koincidencë: a është kinemaja e prodhuar nën regjimin komunist dokument historik apo propagandë e pastër? Burimet nuk japin përgjigje të drejtpërdrejtë, por numrat flasin vetë: 286 filma, një studio e vetme, zero hapësirë private për krijim deri në 1991.

Në skenën ndërkombëtare, Erenik Beqiri me "The Van" u nominua për Palmën e Artë të Filmit të Shkurtër në Kanë 2019 — e para për një producent shqiptar, sipas en.wikipedia.org. Në diasporë, emra si Bekim Fehmiu, Arta Dobroshi, Eliza Dushku dhe Belushi-t flasin për një prezencë që kinemaja shtetërore nuk arriti ta krijojë brenda vendit.

Burimet:

— Redaksia ZHURMA