I Humburi i Kongolit: romani i vetëm shqiptar brenda diktaturës

Romani I Humburi i Fatos Kongolit nuk është roman rezistence. Nuk ka heronj të fshehur, nuk ka akte simbolike guximi. Protagonisti Thesar Lumi nuk bën asgjë të madhe — nuk tradhton dhe nuk lufton. Thjesht jeton, i shënuar nga sistemi si pasardhës i armikut, dhe Kongoli qëndron pranë tij me durimin e një dëshmitari të palodhur. Kjo zgjedhje — të mbetesh brenda heshtjes së personazhit, pa e shpëtuar me gjestin e fundit narrativ — është ajo çfarë e bën librin të pakthyeshëm.

Pse ka rëndësi

• Romani u botua në 1992, menjëherë pas rënies së komunizmit, kur letërsia shqiptare duhej të vendoste çfarë të bënte me dekadat e errëta.
• Fatos Kongoli, i lindur në 1944 dhe i rritur nën peshën e klasifikimeve të sistemit, zgjodhi interioren në vend të mitit dhe alegorisë: protagonisti Thesar Lumi, i shënuar si pasardhës i armikut, nuk tradhton dhe nuk lufton — thjesht jeton.
• I Humburi u përkthye në anglisht nga Robert Elsie dhe Janice Mathie-Heck si «The Loser» (Seren Books, Bridgend 2007) — por, ndryshe nga Kadareja, nuk hyri kurrë në qarkullimin e gjerë perëndimor.

Botuar në 1992, menjëherë pas rënies së komunizmit, I Humburi erdhi kur letërsia shqiptare duhej të vendoste çfarë të bënte me dekadat e errëta. Disa autorë zgjodhën mitin dhe alegorinë — Kadare e kishte bërë këtë me mjeshtëri. Kongoli, i lindur në 1944 dhe i rritur vetë nën peshën e klasifikimeve të sistemit, zgjodhi interioren. Zgjodhi frikën si klimë, jo si dramë.

Thesar Lumi bart stigmën e babait si një çelës që hap vetëm qelitë. Nuk mund të punojë ku dëshiron, nuk mund të dojë pa llogaritje, nuk mund të ëndërrojë pa numëruar koston. Por Kongoli nuk e paraqet këtë si ankim — e paraqet si mënyrë të qenurit. Thesari nuk ankohet. Thesari vëzhgon. Distanca ironike e personazhit nga jeta e vet — një humor i zymtë, një mosinteresim i mbrojtur — është portret i saktë i asaj çfarë komunizmi bënte me karakterin njerëzor para se ta shkatërronte.

Qendra e librit është Klara — gruaja që Thesari do dhe që martohet me një funksionar partie. Jo nga dashuria, por nga llogaritja. Kongoli nuk e gjykon Klarën, dhe kjo është bujaria e tij e vërtetë si shkrimtar. E kuptojmë zgjedhjen e saj si e kuptonin ata vetë: sistemi kishte mësuar njerëzit të dëshirojnë rrugën e qetë, dhe ajo ishte e arsyeshme. Heshtja e Thesarit pas kësaj skene — mosreaksioni, mungesa e zemërimit — është portret i frikës si gjuha e vetme të cilës sistemi ia kishte mësuar gramatikën.

Krahasimi me Kadarenë është i pashmangshëm, por edhe çorientues. Kadare shkruan figurën historike dhe mitin — personazhet e tij janë elementë të dramave kolektive. Kongoli shkruan njeriun e veçantë në kohën e zakonshme. Janë vënë si paralele edhe Kafka dhe Kamy, dhe ato janë të drejta, por të paplota. Humbja e Kongolit nuk është ekzistenciale në sensin francez — është gjeneracionale dhe historike. Është shqiptare, me gjithë peshën e kësaj fjale.

Çfarë i mungon ende letërsisë post-komuniste shqiptare është romani i njeriut të zakonshëm nën sistemin e jashtëzakonshëm — jo heroit, jo martirit, por atij që thjesht jetoi dhe u bë më i vogël. I Humburi është ky roman. Perëndimi nuk e la pa e parë: Robert Elsie, albanologu më i njohur perëndimor, e përktheu bashkë me Janice Mathie-Heck, dhe Seren Books e botoi në Uells në 2007 me një parathënie të Elsie-t. E lexoi, pra, dhe kaloi tutje. Kjo nuk dëshmon mangësi të librit. Dëshmon se sa ngushtë e lexon Perëndimi një letërsi të vogël: një emër i vetëm hyn, dhe pas tij dera mbyllet. Kongoli e ka shkruar tashmë. Neve na mbetet ta lexojmë si duhet.

Burimi kryesor: Fatos Kongoli, «I humburi», Shtëpia Botuese «Dituria», Tiranë 1992, 211 f.
— Redaksia ZHURMA

Burimet

• Fatos Kongoli, I humburi, Shtëpia Botuese «Dituria», Tiranë 1992, 211 f. — regjistrimi bibliografik i botimit të parë (LCCN 93220474)
• Fatos Kongoli, The Loser, përkth. Robert Elsie dhe Janice Mathie-Heck, Seren Books, Bridgend (Uells) 2007, 181 f., ISBN 978-1-85411-452-5 — me parathënien e Elsie-t
• English PEN, «The Loser» — fisha e veprës në World Bookshelf