Greva e minatorëve të Trepçës: tetë ditë nën tokë për autonominë e Kosovës
Shkurt 1989: 1 350 minatorë në grevë, 50 prej tyre 850 metra nën tokë në grevë urie — mbrojtja më dramatike e autonomisë së Kosovës dhe alarmi i parë i shpërbërjes jugosllave.
Më 20 shkurt 1989, rreth 1 350 minatorë të Trepçës hynë në grevë kundër ndryshimeve kushtetuese që po i merrnin Kosovës autonominë e vitit 1974. Rreth 50 prej tyre u barrikaduan në minierën e Stantërgut, 850 metra nën tokë, në grevë urie. Tetë ditët e tyre nën dhe u bënë simboli i qëndresës paqësore të Kosovës — dhe alarmi i parë i madh i shpërbërjes së Jugosllavisë.
Pse ka rëndësi
- Ishte mbrojtja më dramatike e autonomisë së 1974-ës: kërkesa kryesore — ruajtja e statusit kushtetues të Kosovës dhe dorëheqja e politikanëve pro-Millosheviq;
- Solidariteti që nxiti — nga mbështetja në Slloveni te kundërmobilizimi në Beograd — e ktheu grevën në ngjarje jugosllave, jo vetëm kosovare;
- Fitorja e përkohshme (dorëheqjet e Rrahman Morinës, Ali Shukriut dhe Husamedin Azemit) u përmbys brenda ditësh nga masat e jashtëzakonshme;
- Një muaj më vonë, nën gjendje të jashtëzakonshme, Kuvendi i Kosovës votoi heqjen e autonomisë — rruga që çoi te vitet '90 dhe te lufta.
Greva
Greva nisi më 20 shkurt 1989 në kombinatin e Trepçës, me rreth 1 350 minatorë. Bërthama e saj ishte në Stantërg (Stari Trg): rreth 50 minatorë u barrikaduan 850 metra nën tokë dhe nisën grevën e urisë. Kërkesat ishin politike dhe të qarta — ruajtja e autonomisë dhe largimi i udhëheqjes së imponuar pro-Millosheviq.
Tetë ditë nën dhe
Greva zgjati deri mbrëmjen e 27 shkurtit 1989. Deri atëherë, 180 minatorë ishin shtruar në spital. Atë mbrëmje dhanë dorëheqjen tre udhëheqësit komunistë të Kosovës kundër të cilëve ishte drejtuar greva: Rrahman Morina, Ali Shukriu dhe Husamedin Azemi. Minatorët që mbetën nën tokë u arrestuan nga njësia speciale antiterroriste.
Përmbysja
Fitorja nuk jetoi gjatë. Kryesia e Jugosllavisë shpalli "masat e veçanta" — gjendjen e jashtëzakonshme — dhe rreth 1 500 forca policore federale u vendosën në Kosovë. Rreth një muaj më vonë, Kuvendi i Kosovës, i rrethuar e nën presion, votoi heqjen e autonomisë; shumica e deputetëve shqiptarë abstenuan. Autonomia e 1974-ës kishte marrë fund.
Trashëgimia
Greva e minatorëve mbetet një nga aktet themelore të qëndresës kosovare: paqësore, e organizuar nga punëtorët, me kërkesa kushtetuese e jo etnike. Ajo tregoi se Kosova nuk do ta pranonte në heshtje humbjen e autonomisë — dhe se Jugosllavia e Millosheviqit do të mbahej vetëm me forcë. Nga ajo pikë, rruga çoi te dekada e rezistencës paqësore, te UÇK-ja dhe te lufta e vitit 1999.