Ëmbëltuesit pa kalori dhe kujtesa: çfarë tregon vërtet studimi me 13 mijë njerëz

Në raftin e frigoriferit zgjedhja duket e thjeshtë: pija me sheqer, ose ajo me «zero». Kutia e dytë premton shijen pa kalori, dhe për shumë njerëz me diabet apo me luftë të gjatë me peshën ajo është zgjedhja e vetme e arsyeshme. Këtë javë mediat shqiptare — mes tyre Koha — botuan një studim që e ndërlikon atë premtim: konsumi i lartë i ëmbëltuesve pa kalori u lidh me rënie më të shpejtë të kujtesës dhe të aftësive të të menduarit.

Pse ka rëndësi

• Studimi ndoqi afro 13 mijë të rritur në Brazil për rreth tetë vjet dhe mati shtatë ëmbëltues: aspartam, sakarinë, acesulfam-K, eritritol, ksilitol, sorbitol dhe tagatozë.
• Grupi që konsumonte më shumë pati rënie njohëse 62% më të shpejtë se grupi që konsumonte më pak — aq sa 1,6 vjet plakje shtesë e trurit.
• Lidhja nuk është provë shkaku: studimi është vëzhgues dhe ushqimi u vetëraportua nga vetë pjesëmarrësit.

Çfarë matën vërtet studiuesit

Hulumtimi u drejtua nga dr. Claudia Kimie Suemoto e Universitetit të São Paulos dhe u botua në revistën Neurology të American Academy of Neurology. Pjesëmarrësit iu nënshtruan testeve të kujtesës, të gjuhës dhe të shpejtësisë së të menduarit disa herë gjatë tetë viteve, ndërsa konsumi i ëmbëltuesve u llogarit nga pyetësorë ushqimorë.

Dallimi mes grupeve nuk ishte abstrakt. Grupi me konsumin më të ulët merrte mesatarisht rreth 20 miligramë ëmbëltues në ditë; grupi më i lartë rreth 191 miligramë — sasi që, sipas njoftimit të AAN-së, i përgjigjet afërsisht një kutie pije dietike në ditë. Grupi i mesëm pati rënie 35% më të shpejtë, ekuivalente me rreth 1,3 vjet. «Ëmbëltuesit me pak ose pa kalori shpesh konsiderohen alternativë e shëndetshme ndaj sheqerit. Megjithatë, gjetjet tona sugjerojnë se disa prej tyre mund të kenë efekte negative në shëndetin e trurit me kalimin e kohës», tha Suemoto në deklaratën e cituar nga Koha.

Tri detaje që rrallë kalojnë në titull

Së pari, mosha ndryshon gjithçka. Lidhja doli statistikisht domethënëse vetëm te pjesëmarrësit nën 60 vjeç; te ata mbi 60 vjeç studiuesit nuk gjetën lidhje. Suemoto e quajti këtë gjetjen më befasuese të punës së saj. Në titujt që qarkulluan, ky kufi zakonisht mungon.

Së dyti, jo të gjithë ëmbëltuesit u sollën njësoj. Aspartami, sakarina, acesulfam-K, eritritoli, sorbitoli dhe ksilitoli u lidhën me rënie më të shpejtë — sidomos në kujtesë. Tagatoza ishte i vetmi nga të shtatët pa lidhje të gjetur.

Së treti, diabeti ecën në të dy drejtimet. Lidhja ishte më e fortë te personat me diabet — por, siç e pranon vetë autorja, pikërisht ata janë grupi që përdor më shpesh zëvendësues të sheqerit. Kur një sëmundje e nxit vetë sjelljen që po matet, një studim vëzhgues nuk mund ta ndajë shkakun nga pasoja.

«Studimi i ri» nuk është i ri

Vlen të thuhet për lexuesin që e lexoi këtë lajm sikur të kishte ndodhur dje: puna u botua në Neurology më 3 shtator 2025. Vala e artikujve në korrik 2026 buron nga një njoftim i ri i American Academy of Neurology për të njëjtin hulumtim — i njëjti autor, e njëjta kohortë prej afro 13 mijë vetash, të njëjtat tetë vjet ndjekjeje dhe të njëjtat përqindje. Nuk është zbulim i dytë; është i njëjti zbulim në qarkullim të dytë.

Çfarë mund të bëni këtë javë

1. Numëroni burimet, jo vetëm pijet. Ëmbëltuesit nuk janë vetëm në pijet «zero»: janë në çamçakëz pa sheqer, në kos me shije, në ëmbëlsira «light», në disa barna të tretshme dhe në ëmbëltuesin e tavolinës për kafe. Nëse doni një cak konkret, mbani ndërmend se grupi i rrezikut më të lartë në studim qëndronte rreth një pije dietike në ditë.

2. Zëvendësoni me diçka pa ëmbëlsues, jo me sheqer. Kjo është edhe linja e Organizatës Botërore të Shëndetësisë, e cila që nga maji 2023 rekomandon të mos përdoren ëmbëltuesit pa sheqer për kontrollin e peshës: rishikimi i saj nuk gjeti përfitim afatgjatë në uljen e yndyrës trupore. Ujë, kafe ose çaj pa sheqer, ujë me limon — të mërzitshme, por pa asnjë polemikë shkencore prapa.

3. Nëse keni diabet, mos e ndryshoni vetë. Rekomandimi i OBSH-së i përjashton shprehimisht personat me diabet paraprak, dhe rreziqet e sheqerit për ta janë të dokumentuara e të menjëhershme. Ky studim është arsye për një bisedë me mjekun, jo për një vendim në kuzhinë.

Kur ky lajm nuk vlen për ju

Mesazhi i gabuar do të ishte kthimi te sheqeri. Studimi nuk e krahason ëmbëltuesin me sheqerin — ai krahason njerëz që konsumojnë shumë ëmbëltues me njerëz që konsumojnë pak. Ka edhe kufizime që studiuesit i listojnë vetë: jo të gjithë ëmbëltuesit u përfshinë, dhe të dhënat ushqimore u mblodhën me vetëraportim, që gabon lehtë. Për njerëzit mbi 60 vjeç, në këtë kohortë, nuk u gjet asnjë lidhje fare.

Ajo që mbetet është një pyetje e ndershme, jo një alarm: nëse pjesa më e madhe e ëmbëlsisë në ditën tuaj vjen nga një shishe, ia vlen të pyesni pse duhet të jetë e ëmbël fare.

Burimet:

• Koha.net — përmbledhja në shqip e studimit dhe deklaratat e autores Claudia Kimie Suemoto
• Neurology (American Academy of Neurology) — studimi origjinal mbi ëmbëltuesit pa kalori dhe rënien njohëse
• American Academy of Neurology — njoftimi zyrtar: shifrat 62%/35%, sasitë 20 mg dhe 191 mg në ditë, gjetja për moshën nën 60 vjeç dhe kufizimet
• Organizata Botërore e Shëndetësisë (maj 2023) — udhëzimi që nuk rekomandon ëmbëltuesit pa sheqer për kontrollin e peshës

— Redaksia ZHURMA