Si e mbajti gjallë Dervish Shaqa traditën epike shqiptare pas dëbimit në 1956?
Rapsodi i madh nga Deçani, i dëbuar nga Kosova në 1956, e mbajti gjallë traditën epike shqiptare me zë e çifteli deri në vdekje. 41 vjet pas, kujtesa kërkon zë.
Gjashtëdhjetë e nëntë vjet larg Kosovës — kjo ishte dënimi i Dervish Shaqës. Jo zgjedhje, por zjarr i shuar me forcë. Në vitin 1956, kur UDB-ja serbe nisi "aksionin e mbledhjes së armëve" — fushatë represive kundër shqiptarëve të Kosovës — rapsodi nga Lluka e Epërme e Deçanit u detyrua të lëshonte vendlindjen. Mori me vete çiftelinë. Dhe atë repertor të stërvjepur të traditës epike që kishte trashëguar guri guri, varg vargu.
S'u kthye kurrë.
Dervish Shaqa (1912–1985) vdiq në Rashbull të Durrësit. Sot shënohen 41 vjet nga ajo ndarje — dhe akoma s'e ka lënë kujtesën shqiptare.
Mërgimi si mision
Çiftelia nuk është vetëm instrument. Ajo është depo. Kur Shaqa dhe kolegu i tij Demush Neziri u vendosën në Rashbull, nuk ishin thjesht dy këngëtarë refugjatë — ishin arkiva të gjalla të një tradite që Beogradi kishte provuar ta shuante. Repertori i tyre ruante figurat kombëtare: Azem e Shotë Galica, Nak Berisha, kullat e gurta të Dukagjinit, betejat e harruara të maleve.
Shaqa e dinte mirë çka ishte gati të humbiste. E shprehte me saktësinë e njeriut që ka parë borën mbas borës:
"Kur ta kthyem Kosovë shpinën, e lamë borë e gjetëm dimën…"
Ky varg nuk âsht nostalgjia e zakonshme. Âsht diagnoza e njeriut që njeh kolonializmin si klimë: largohesh në dimër, kthehesh — e gjen dimrin prap.
Zëri i stërvjepur i traditës
Në Rashbull, Shaqa themeloi dhe udhëhoqi një grup rapsodësh — një vatër të gjallë folklorike. Kur në 1968 u paraqit për herë të parë në Festivali Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës, çiftelia e tij solli tingujt e Kosovës drejt skenës shqiptare. Repertori i tij mbante të ruajtura: "Ç'janë këto gjamë që i bjen era", "Prej Prokuplje deri n'Nish", "Moj e mira porsi bora" — dhe balladat për trimëritë e Galicave e të Berishave.
Kompozitori Tish Daija ia besoi atij interpretimin e "Festë të madhe ka sot Shqipëria" — jo rastësisht. Zëri i Shaqës kishte diçka që nuk ia jepte askush: autoritetin e njeriut që kishte vuajtur çka këndonte. Nuk ishte artist i karrierës. Ishte arkiv i gjallë.
Bota Sot e formulon me saktësi: "Ai nuk këndoi kurrë për para. Ai këndoi sepse duhej të këndonte. Sepse heshtja do të ishte tradhti. Sepse kujtesa kërkon zë."
Çka rrezikohet kur shuhet zëri
Tradita e rapsodisë epike shqipe — e lahutës, e çiftelisë, e këngës kreshnikëve — nuk mbijetoi aq shekuj dhe aq luftëra falë institucioneve. Mbijetoi falë njerëzve si Shaqa, që e mbartnin si barrë personale dhe e transmetonin si obligim moral.
Sot, trashëgimia e Dervish Shaqës ruhet kryesisht në arkivat e Radio Tiranës — incizime, regjistrimet e Gjirokastrës, fragmente të shpërndarë. Por zëri i gjallë — transmisioni gojë-me-gojë nga mësuesi tek nxënësi — kërkon trashëgimtarë të vetëdijshëm. Kur linja ndërpritet, arkivi bëhet muzeum. Dhe muzetë s'mësojnë vargje.
Fytyra e Shaqës s'ka foto të njohura publike — as në arkivat digjitale, as në Wikimedia. Kjo tregon diçka: heroi i traditës sonë gojore ka vargun si dëshmi. Portreti mungon. Dokumentimi i vonuar nuk â thjesht mungesë administrative — â humbje kulturore që nuk rikuperohet.
Dervish Shaqa vdiq duke ditur se nuk do të kthehej. Por la pas diçka që kufijtë nuk ia ndaluan: zërin. Ai vazhdon të kumbojë në çdo tel çiftelie që tregon për dheun, për mallin, për dinjitetin.
Disa zëra nuk shuhen. Bëhen jehonë.
Burim: Bota Sot, Wikipedia sq — Dervish Shaqa
— Redaksia ZHURMA