Ilazi: Kosova përballet me tri nivele të kërcënimeve hibride

Kosova përballet me tri nivele të kërcënimeve hibride, ndërsa vuan nga mungesa e kapaciteteve të mjaftueshme institucionale për të luftuar dezinformimin dhe manipulimin e informacionit, ka deklaruar udhëheqësi i Hulumtimeve në Qendrën Kosovare për Studime të Sigurisë (QKSS), Ramadan Ilazi. Sipas tij, sfidat e sigurisë vijnë nga aktorë të jashtëm, nga shtetet e rajonit, si dhe nga brenda vetë vendit.

Në kuadër të zhvillimeve të sigurisë në rajon, Kosova ka qenë shpesh cak i goditjeve direkte fizike dhe kibernetike. Më parë është regjistruar sulmi terrorist në Banjskë në vitin 2023, ndërsa vëmendje të veçantë ka marrë edhe sulmi ndaj kanalit të Ibër-Lepencit. Gjithashtu, institucionet e vendit janë përballur vazhdimisht me ndërhyrje teknologjike në sisteme kritike, përfshirë shërbimet publike dhe sektorin financiar, si dhe me përpjekje të vazhdueshme të ndikimit rus në Ballkanin Perëndimor përmes platformave rajonale.

Lidhur me detajet e kësaj analize, Ramadan Ilazi nga QKSS ka sqaruar se niveli i parë i kërcënimeve përfshin sulmet e përgjithshme që synojnë të gjithë Evropën dhe që kryhen nga aktorë të huaj me agjenda keqdashëse. Sa i përket nivelit të dytë, Ilazi njoftoi se ai lidhet me rreziqet rajonale që burojnë nga shtetet fqinje, ku hyjnë sulmet fizike, ato kibernetike dhe goditjet ndaj infrastrukturës kritike të vendit. Ndërkaq, për nivelin e tretë, përfaqësuesi i QKSS-së theksoi se bëhet fjalë për veprime të aktorëve të brendshëm, të cilët me apo pa dashje bëhen pjesë e fushatave që dëmtojnë besimin e qytetarëve te institucionet publike, vendimmarrja dhe proceset demokratike. Po ashtu, Ilazi nëse i referohemi ndikimit të huaj sqaroi se Rusia mbetet mjaft aktive në Ballkanin Perëndimor, ku Serbia ka shërbyer si platforma kryesore për ushtrimin e këtij ndikimi.

Përballja me këto sfida kërkon përgatitje dhe adaptim të vazhdueshëm institucional. Sipas Ilazit nga QKSS, për shkak se sulmet hibride janë evolutive, kërkohet bashkëpunim i pandërprerë mes institucioneve publike, sektorit privat dhe aktorëve të tjerë të shoqërisë. Për më tepër, për shkak të sofistikimit të lartë të fushatave të dezinformimit, institucionet duhet të rrisin kapacitetet e tyre reaguese për të mbrojtur sistemet kritike dhe stabilitetin e vendit.

“Ka tri nivele konsideroj të kërcënimeve hibride me të cilat ballafaqohet Kosova, edhe është e cënueshme ndaj tyre. Niveli i parë është kërcënimet e përgjithshme, që Kosova u nënshtrohet, e të cilat e targetojnë e sulmojnë Evropën. Akter të huaj keqdashës ose me agjendë malinje, sulmet që i bëjnë kundër Evropës nuk e dallojnë zakonisht shumë as shtetet, edhe aty është niveli i parë ndaj të cilave ekspozohet Kosova”, tha ai për Ekonomia Online.

Duke analizuar shkallën e rrezikut rajonal, ai shtoi: “Niveli i dytë janë sulmet rajonale, e këtu kemi të bëjmë me sulmet edhe hibride ndaj Kosovës që vijnë prej shteteve fqinje të vendit tonë. Kemi pasur sulme edhe fizike, për shembull sulmi terrorist i Banjskës në 2023-shin, por kemi dhe sulme që janë bërë ndaj infrastrukturës kritike, siç ka qenë sulmi në kanalin e Ibër-Lepencit, por kemi dhe sulme të natyrës do të thotë teknologjike ose sulme kibernetike. E këtu janë sulmet e vazhdueshme që u bëhen sistemeve kritike të Kosovës, duke përfshirë sistemet e shërbimeve publike, apo ndoshta sistemin financiar e tjerë”.

Lidhur me faktorët e brendshëm, Ilazi deklaroi: “Dhe niveli i tretë i sulmeve ose i kërcënimeve është niveli i brendshëm, ku edhe aktorë të brendshëm pa dashje ose me dashje mund të bëhen pjesë e fushatave që synojnë të zbehin besimin në institucion, vlera demokratike në proceset vendimmarrëse, e tjerë, e tjerë”.

Lidhur me gatishmërinë e institucioneve, ai përfundoi: “Në të gjitha këto nivele të kërcënimeve me të cilat ballafaqohet Kosova, niveli i përgatitjes duket se është i duhuri, mirëpo nuk mendoj që kur flasim për nivelin e përgatitjes mund të themi që Kosova, apo cilido shtet tjetër i rajonit, është në atë nivel që mund të thotë “jam i përgatitur për sulmet hibride”, sepse sulmet hibride nga vetë natyra janë do të thotë evolutive dhe ndryshojnë dhe adaptohen nga mbrojtja që i bën. Prandaj kjo kërkon një angazhim të vazhdueshëm, një bashkëpunim të vazhdueshëm edhe të institucioneve publike me sektorin privat, me aktorë të tjerë. Për shembull, fushatat e dezinformimit ose fushatat e manipulimit të informacionit janë shumë të sofistikuara, edhe nuk kemi aktualisht jo vetëm për Kosovën, por edhe për shtete të tjera ndonjë përgjigje efektive, sepse po ndryshon karakteri, po ndryshon natyra e këtyre sulmeve, kërkohet një përgatitje e vazhdueshme e institucioneve në këtë drejtim”.